भेरिकोज भेन्स: एउटा रोग मात्र होइन, एउटा परिवारको भावनात्मक यात्रा हो ।

रोगलाई बुझौँ, समयमै सचेत बनौँ

"कहिलेकाहीँ एउटा फुलेको नसाले केवल खुट्टामा मात्र होइन, सम्पूर्ण परिवारको मनमा पनि चिन्ताको रेखा कोरिदिन्छ। अस्पतालको एउटा यात्रा, अपरेशन थिएटर बाहिरको केही घण्टा र चिकित्सकको एउटा आश्वासनले जीवनलाई नयाँ दृष्टिकोण दिन सक्छ।"
भेरिकोज भेन्स भनेको के हो?
हामीले खुट्टामा निलो, बैजनी वा बाङ्गिएर फुलेका नसाहरू धेरै मानिसमा देखेका हुन्छौँ। धेरैले यसलाई सामान्य उमेरसँग आउने परिवर्तन ठान्छन्। तर वास्तवमा यो भेरिकोज भेन्स (Varicose Veins) नामक रोगको लक्षण हुन सक्छ।
भेरिकोज भेन्स भनेको खुट्टाका सतही नसाहरू असामान्य रूपमा फुल्ने, बाङ्गिने र स्पष्ट रूपमा देखिने अवस्था हो। सामान्य अवस्थामा नसाभित्र रहेका साना भल्भ (Valve) हरूले रगतलाई मुटुतर्फ मात्र बग्न मद्दत गर्छन्। तर यी भल्भ कमजोर वा क्षतिग्रस्त हुँदा रगत तलतिर नै जम्न थाल्छ। यसले नसाभित्रको चाप बढाउँछ र नसाहरू विस्तारै फुल्दै जान्छन्। यही अवस्थालाई भेरिकोज भेन्स भनिन्छ। यो दीर्घकालीन शिरा अपर्याप्तता (Chronic Venous Insufficiency) को एक प्रमुख रूप हो। 

रोग कसरी विकसित हुन्छ? 
हाम्रो मुटुले रगतलाई सम्पूर्ण शरीरमा पठाउँछ। त्यसपछि खुट्टाबाट रगत पुनः विपरीत दिशामा मुटुतर्फ फर्किनुपर्छ। यो काम नसाभित्र रहेका साना भल्भहरूले गर्छन्।
जब यी भल्भहरू कमजोर हुन्छन्,
रगत उल्टो दिशातर्फ फर्किन थाल्छ।
नसाभित्र रगत थुप्रिन थाल्छ।
नसाभित्रको चाप (Venous Hypertension) बढ्छ।
नसाहरू विस्तारै फैलिन्छन्।
लामो समयसम्म उपचार नभए छालामा परिवर्तन, सुन्निने, घाउ बन्ने जस्ता समस्या सुरु हुन सक्छन्। 
यसकारण भेरिकोज भेन्स केवल "नसा फुलेको" समस्या मात्र होइन, रगतको प्रवाहमा आएको दीर्घकालीन गडबडी हो।
किन हुन्छ भेरिकोज भेन्स?
सबै मानिसमा एउटै कारणले यो रोग हुँदैन। धेरै कारणहरू मिलेर यसको जोखिम बढाउँछन्।
१. लामो समय उभिएर काम गर्नु
नर्स, शिक्षक, ट्राफिक प्रहरी, कारखानाका कामदार, सैलुनमा काम गर्ने व्यक्ति, सुरक्षा गार्ड लगायत लामो समय उभिने पेशामा जोखिम बढी हुन्छ।
२. उमेर बढ्दै जानु
उमेरसँगै नसाका भल्भहरू कमजोर हुँदै जान सक्छन्।
३. महिलामा बढी देखिनु
गर्भावस्था, हर्मोनको परिवर्तन तथा रजोनिवृत्तिका कारण महिलामा यो समस्या पुरुषभन्दा बढी देखिन्छ।
४. मोटोपना
तौल बढी हुँदा खुट्टाका नसामा अतिरिक्त दबाब पर्छ।
५. वंशानुगत कारण
परिवारमा कसैलाई यो समस्या छ भने अन्य सदस्यमा पनि सम्भावना बढ्न सक्छ।
६. शारीरिक निष्क्रियता
लामो समय एउटै स्थानमा बस्ने वा कम हिँडडुल गर्ने बानीले पनि जोखिम बढाउन सक्छ। 
यसका लक्षणहरू के–के हुन्?
    खुट्टा भारी भएको महसुस हुनु
    लामो समय उभिँदा दुखाइ बढ्नु
    नसाहरू निलो वा बैजनी रंगमा फुलेर देखिनु
    खुट्टा सुन्निनु
    राति खुट्टा बाउँडिनु (Cramps)
    जलन वा चिलाउने
    छालाको रङ गाढा हुँदै जानु
    लामो समयसम्म उभिन गाह्रो हुनु

भेरिकोज भेन्सको उपचार
 शल्यक्रियाबिनाको उपचार (Non-Surgical Management)
क) कम्प्रेसन स्टकिङ (Compression Stockings)
विशेष प्रकारको स्टकिङ लगाउँदा खुट्टाको नसामा बाहिरी दबाब पर्छ, जसले रगतलाई मुटुतर्फ फर्किन सहयोग गर्छ। यसले सुन्निने, दुखाइ र भारीपन कम गर्न मद्दत गर्छ।
ख) खुट्टा माथि उठाएर आराम गर्ने (Leg Elevation)
दिनमा केही समय खुट्टालाई मुटुभन्दा माथि राख्दा नसाभित्रको चाप घट्छ र रगतको प्रवाह सुधार हुन्छ।ग) नियमित व्यायाम तथा तौल नियन्त्रण
नियमित हिँडडुल, खुट्टाका मांसपेशी सक्रिय बनाउने व्यायाम तथा स्वस्थ तौल कायम राख्दा रोगको प्रगति कम गर्न मद्दत मिल्छ।
घ) जीवनशैलीमा सुधार
लामो समय लगातार उभिने वा बस्ने बानी कम गर्ने, बीचबीचमा हिँड्ने तथा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने बानीले भेरिकोज भेन्सको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ।

 शल्यक्रियात्मक तथा आधुनिक उपचार (Surgical / Interventional Management)
१. रेडियोफ्रिक्वेन्सी एब्लेसन (Radiofrequency Ablation – RFA)
यस प्रविधिमा विशेष क्याथेटरमार्फत प्रभावित नसाभित्र ताप ऊर्जा प्रयोग गरी नसालाई बन्द गरिन्छ। यो कम चिरफार हुने, कम पीडादायी र छिटो निको हुने आधुनिक उपचार विधि हो।
२. मल्टिपल एभल्सन (Multiple Avulsion / Phlebectomy)
सानो चिरा बनाएर फुलेका सतही नसाहरू निकाल्ने शल्यक्रिया हो। यसले बिरामीलाई राम्रो सौन्दर्यात्मक तथा चिकित्सकीय परिणाम दिन सक्छ।
३. स्क्लेरोथेरापी (Sclerotherapy)
प्रभावित नसाभित्र विशेष औषधि सुईमार्फत प्रवाह गरिन्छ, जसले नसालाई बिस्तारै बन्द गराई शरीरले स्वाभाविक रूपमा सोस्न मद्दत गर्छ।
४. एन्डोभेनस लेजर थेरापी (Endovenous Laser Therapy)
लेजर ऊर्जाको प्रयोग गरी प्रभावित नसालाई बन्द गरिन्छ। यो आधुनिक, प्रभावकारी तथा छिटो निको हुने उपचार विधिमध्ये एक हो।

शल्यक्रियापछिको हेरचाह (Post-operative Care)
    चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नियमित रूपमा कम्प्रेसन स्टकिङ लगाउने।
    सकेसम्म छिट्टै हिँडडुल सुरु गर्ने (Early Ambulation), जसले रगत जम्ने जोखिम कम गर्छ।
    लामो समय लगातार उभिने वा बस्ने बानीबाट बच्ने।
    शल्यक्रियाको घाउ सफा राख्ने र घाउको नियमित हेरचाह (Wound Care) गर्ने।
    चिकित्सकले तोकेको समयमा फलोअप जाँच गराउने।
    सन्तुलित आहार, पर्याप्त पानी तथा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने।

अपरेशन थिएटरको ढोकाबाहिर… डर, विश्वास र जीवन
"अस्पतालमा बिरामीको उपचार डाक्टरले गर्छन्, तर अपरेशन थिएटरको ढोकाबाहिर बसेको परिवारलाई समय, आशा र विश्वासले उपचार गरिरहेको हुन्छ। त्यो दिन मैले एउटा रोग मात्र होइन, जीवनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर पाएँ।"
वर्षको अन्तिम दिन, अस्पतालको यात्रा
२०८२ सालको अन्तिम दिन। धेरै मानिस नयाँ वर्षको स्वागत गर्ने तयारीमा थिए। तर हाम्रो परिवारका लागि त्यो दिन अस्पतालको प्रतीक्षालयमै बितिरहेको थियो। मेरो बुबाको भेरिकोज भेन्सको शल्यक्रिया हुने दिन थियो।
अस्पतालभित्र प्रवेश गर्दा चारैतिर फरक–फरक अनुहारहरू देखिन्थे। कोही उपचारको आशामा थिए, कोही रिपोर्टको प्रतीक्षामा, कोही आफ्ना आफन्तको चिन्तामा। प्रत्येक अनुहारको कथा फरक थियो, तर पीडा र आशा भने सबैको एउटै थियो। 

"बुबा, केही पनि हुँदैन…"
अपरेशनको तयारी भइरहेका बेला बुबाले मलाई एउटा प्रश्न सोध्नुभयो—
"छोरी, एनेस्थेसिया दिँदा धेरै दुख्छ र? डर लाग्दैन?"
त्यो प्रश्न सुनेपछि मनभित्र डरको तरंग झन् बढ्यो। तर त्यो बेला म डर देखाउन सक्ने अवस्थामा थिइनँ।
मैले मुस्कुराउँदै भनेँ—
"हुँदैन बुबा… धेरै दुख्दैन। सानो चिमोटेजस्तो मात्र हुन्छ। केहीबेरमै थाहा नै हुँदैन। तपाईं ढुक्क हुनुहोस्, सबै राम्रो हुन्छ।"
त्यो बेला मैले बुबालाई ढाडस दिइरहेकी थिएँ, तर वास्तविकता के थियो भने त्यो ढाडस मलाई पनि उत्तिकै आवश्यक थियो।
मनभित्रको डर भने अझै बाँकी थियो
बाहिरबाट सबैलाई "केही हुँदैन" भन्न सजिलो थियो।
तर भित्र मनमा अनेकौँ प्रश्नहरू थिए।…
"कतै कुनै जटिलता त हुँदैन?"
यस्ता प्रश्नहरू मनमा बारम्बार आइरहेका थिए। डर लुकाउन सकिन्थ्यो, हटाउन सकिँदैनथ्यो। 
एउटा दृश्य जसले मन झस्कायो
त्यसैबेला मेरो नजर अर्को बिरामीतर्फ गयो।
त्यहाँ एउटा युवा बिरामीको खुट्टा काट्नुपर्ने अवस्था आएको रहेछ। त्यो दृश्यले मेरो मनलाई गहिरोसँग छोयो।
त्यो क्षणमा मैले जीवनको एउटा कठोर यथार्थ महसुस गरेँ।
रोगले उमेर हेर्दैन।
हामी धेरैपटक "अहिले त केही भएको छैन" भनेर आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्छौँ। तर समयमै जाँच र उपचार नगर्दा सामान्य देखिएको समस्या पनि गम्भीर बन्न सक्छ।
त्यो दृश्यले आफ्नो बुबाको स्वास्थ्यप्रति झन् धेरै चिन्ता बढायो, तर सँगसँगै स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनुपर्ने सन्देश पनि दियो।एउटा फोन, जसले मनलाई शान्त बनायो
मनमा अझै केही अन्योल थियो।
त्यसैले मैले चिकित्सकलाई फोन गरेर आफ्ना जिज्ञासा राखेँ।
यति व्यस्त जिम्मेवारीका बीच पनि उहाँले धैर्यपूर्वक मेरो कुरा सुन्नुभयो।
हरेक प्रश्नको स्पष्ट उत्तर दिनुभयो।
त्यो केही मिनेटको कुराकानीले मनको धेरै ठूलो बोझ हलुका बनाइदियो।
त्यो दिन मैले महसुस गरेँ—
कहिलेकाहीँ डाक्टरको एउटा आश्वासन पनि औषधिभन्दा कम हुँदैन।
ठूलो पदभन्दा ठूलो कुरा—मानवीय व्यवहार
चिकित्सकको ज्ञान, अनुभव र दक्षताप्रति त सबैको सम्मान हुन्छ।
यति ठूलो जिम्मेवारी र उच्च पदमा रहँदा पनि बिरामीको परिवारलाई समय दिनु, सुन्नु, बुझाउनु र विश्वास दिलाउनु साँच्चै प्रेरणादायी अनुभव थियो।
त्यो दिन मैले बुझें—
उच्च पदले सम्मान दिलाउँछ, तर राम्रो व्यवहारले मन जित्छ
अपरेशन थिएटर बाहिरको सबैभन्दा कठिन समय
अपरेशन थिएटरको ढोका बन्द भयो।
र त्यससँगै समय पनि रोकिएको जस्तो लाग्यो।
घडी चलिरहेको थियो, तर मनका लागि प्रत्येक मिनेट धेरै लामो थियो।
मेसिनको आवाज…
हिँडिरहेका स्वास्थ्यकर्मी…
प्रतीक्षामा बसेका परिवार…
र मनभित्रको बेचैनी…
सबै मिलेर त्यो दिनलाई जीवनकै सबैभन्दा भावनात्मक क्षणमध्ये एक बनाइरहेका थिए
बाहिर सबैलाई "म ठीक छु" भन्नुपर्ने…
तर भित्र भने म आफैँलाई सम्हालिरहेकी थिएँ।
जब "सफल भयो" भन्ने खबर आयो…
केही समयपछि चिकित्सक बाहिर आउनुभयो।
उहाँको अनुहारको मुस्कानले नै धेरै कुरा भनिसकेको थियो।
"अपरेशन सफल भयो।"
यति मात्रै सुन्नासाथ मनको सबै भारीपन हलुका भयो।
त्यो दिन मैले राहतको सास मात्र फेरिनँ
शरीर स्वस्थ, मन पनि स्वस्थ
यो यात्राले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकायो—
शरीर स्वस्थ हुनु मात्र पर्याप्त छैन, मन पनि स्वस्थ हुनुपर्छ।
जब बिरामी र परिवार दुवैले चिकित्सकप्रति विश्वास गर्न सक्छन्…
जब स्वास्थ्यकर्मीले आत्मीय व्यवहार गर्छन्…
जब सही परामर्श र सकारात्मक सोच साथमा हुन्छ…त्यतिबेला उपचार केवल शारीरिक प्रक्रियामा सीमित रहँदैन, त्यो मनलाई पनि निको पार्ने यात्रा बन्छ।
तर यी सबैसँगै एउटा कुरा अझ आवश्यक छ—
विश्वास।
डाक्टरप्रतिको विश्वास…
उपचारप्रतिको विश्वास…
र आफू निको हुन्छु भन्ने विश्वास…
किनकि विश्वासले डरलाई आशामा बदल्ने शक्ति राख्छ

हार्दिक कृतज्ञता
यस सम्पूर्ण यात्रामा उत्कृष्ट उपचार, आत्मीय व्यवहार, स्पष्ट परामर्श र निरन्तर विश्वास दिलाइरहनुहुने Assoc. Prof. Dr. Kajan Raj Shrestha तथा सम्पूर्ण TUTH CTVS Team प्रति म हृदयदेखि सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु।
तपाईंहरूले केवल एउटा सफल शल्यक्रिया गर्नुभएन—
एउटा परिवारको मनमा विश्वास, आशा र साहस पनि जगाइदिनुभयो।

स्वास्थ्य नै अमूल्य धन हो।