विश्वव्यापी ज्येष्ठ नागरिक संकट: स्वास्थ्य, सुरक्षा र नीतिको बहुआयामिक चुनौतीहरू

विश्वव्यापी ज्येष्ठ नागरिक संकट: स्वास्थ्य, सुरक्षा र नीतिको बहुआयामिक चुनौतीहरू

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार अनुसार तयार गरिएको  विशेष रिपोर्ट

ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवन जटिल र बहुआयामिक छ। उनीहरू समाजका आधारस्तम्भ हुन्, जसले दशकौंसम्म कडा परिश्रम गरेर आधुनिक विश्वको निर्माण गरे। तर, आजको तीव्र गतिमा विकसित विश्वमा उनीहरूको सम्मान, सुरक्षा र हेरचाहको मुद्दा गम्भीर संकटको रूपमा उभिएको छ। हिजो र आज (नोभेम्बर ४ र ५, २०२५) मात्र विश्वभरका विभिन्न स्थानहरूबाट प्रकाशित समाचारहरूले यो बिषयलाई स्पष्ट पार्छन्। अमेरिका होस् वा  अस्ट्रेलिया, भारत, चीन र क्यानडासम्मका घटनाहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूमाथि हुने शोषण, स्वास्थ्य जोखिम, नीतिगत विसंगति र सकारात्मक पहलहरूको मिश्रित चित्र प्रस्तुत गर्छन्। यो रिपोर्टले यी समाचारहरूलाई एकीकृत रूपमा विश्लेषण गर्दै, ज्येष्ठ नागरिकहरूको वैश्विक अवस्था उजागर गर्नेछ। यो केवल घटनाहरूको सूची होइन, बरु एक गहन अध्ययन हो जसले नीति निर्माताहरू, समाज र सरकारहरूलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। 

परिचय: ज्येष्ठ नागरिकहरूको वैश्विक जनसङ्ख्या र चुनौतीहरू

संयुक्त राष्ट्र सङ्गठनका अनुसार, सन् २०५० सम्म विश्वको जनसङ्ख्याको १६ प्रतिशतभन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिक (६० वर्षमाथि) हुनेछन्। यो वृद्धि विकासशील देशहरूमा अझ तीव्र छ, जसमा भारत र चीन जस्ता राष्ट्रहरू अगाडि छन्। तर, यो जनसङ्ख्यात्मक वृद्धिसँगै आर्थिक शोषण, स्वास्थ्य असुरक्षा र सामाजिक एक्लोपन जस्ता समस्या पनि बढ्दै छन्। हालका दुई दिनका समाचारहरूले यी मुद्दाहरूलाई जीवन्त रूपमा चित्रण गर्छन्। उदाहरणका लागि, अमेरिकामा ज्येष्ठहरूमाथि हुने वित्तीय धोखाधडीका घटनाहरूले एआईको दुरुपयोगलाई उजागर गर्छन्, भने भारतमा स्वास्थ्य बीमाको विस्तारले आशाको किरण देखाउँछ।

यो रिपोर्टलाई पाँच मुख्य खण्डमा विभाजन गरिएको छ:

(१) स्वास्थ्य र कल्याण,

(२) आर्थिक र वित्तीय सुरक्षा,

(३) सुरक्षा र अपराध,

(४) नीतिगत पहलहरू, र

(५) सामाजिक र सांस्कृतिक आयाम।

प्रत्येक खण्डमा हालका समाचारहरूलाई आधार बनाएर विश्लेषण गरिएको छ।

खण्ड १: स्वास्थ्य र कल्याण – प्रदूषणदेखि प्रविधिसम्मका जोखिमहरू

ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य विश्वव्यापी चिन्ताको विषय हो। उनीहरूको प्रतिरोधक क्षमता कमजोर हुने भएकाले पर्यावरणीय परिवर्तन, प्रदूषण र रोगहरूले उनीहरूलाई बढी प्रभावित गर्छन्। दिल्लीबाट प्रसारित डीडी न्यूजको नोभेम्बर ४ को रिपोर्टले यो कुरालाई स्पष्ट पार्छ। दिल्लीको हावामा बढ्दो प्रदूषण र मौसम परिवर्तनले ज्येष्ठहरूलाई श्वासप्रश्वास र हृदयरोग जस्ता समस्या निम्त्याइरहेको छ। रिपोर्टका अनुसार, चिकित्सकहरूले ज्येष्ठहरूलाई घरभित्रै रहन, मास्क लगाउन र भिटामिन सी जस्ता पोषक तत्वहरू बढी सेवन गर्न सल्लाह दिइरहेका छन्। यो समाचारले भारतको वायु प्रदूषण संकटलाई ज्येष्ठ स्वास्थ्यसँग जोड्छ, जसमा दिल्लीको AQI (Air Quality Index) ४०० नाघिसकेको छ।

यसैगरी, WION न्यूजको नोभेम्बर ४ को रिपोर्टले आयुष्मान भारत स्वास्थ्य बीमाको विस्तारलाई हाइलाइट गर्छ। अब ७० वर्षमाथिका अभिभावकका परिवारका सदस्यहरूलाई दोब्बर कभरेज (५ लाखबाट १० लाख रुपैयाँ) दिइने भएको छ। यो नीतिले करोडौँ ज्येष्ठहरूलाई राहत दिन्छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा। तर, यो पर्याप्त छ त? विशेषज्ञहरू भन्छन् कि बीमासँगै पूर्वाधारको विकास आवश्यक छ। उदाहरणका लागि, भद्रक (ओडिसा) बाट Ommcom न्यूजको रिपोर्टले एउटा सकारात्मक घटना उल्लेख गर्छ – एटीएम बाहिर ज्येष्ठ पुरुषबाट चोरी गर्ने युवकलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ। यो घटनाले स्वास्थ्यसँग जोडिएको आर्थिक सुरक्षाको महत्व देखाउँछ।

अमेरिकाबाट Gastroenterology & Endoscopy न्यूजको नोभेम्बर ४ को अनुसन्धानले ज्येष्ठहरूमा अकालासियाको उपचारमा POEM (Peroral Endoscopic Myotomy) प्रक्रियालाई सुरक्षित ठहराएको छ। यो प्रक्रियाले शल्यक्रिया बिना नै खानपान सुधार्छ, जसले ७० वर्षमाथिका बिरामीहरूलाई फाइदा पुर्याउँछ। यसले देखाउँछ कि प्रविधिले स्वास्थ्य चुनौतीहरूलाई कसरी सम्बोधन गर्न सक्छ। चीनको बेइजिङबाट China न्यूजको नोभेम्बर ४ को रिपोर्टले सकारात्मक पक्ष देखाउँछ – २०२५ बेइजिङ माराथनमा ज्येष्ठ धावकहरूको सहभागिताले शारीरिक सक्रियताको महत्व उजागर गर्छ। ८० वर्षका धावकहरूले दौड सम्पन्न गर्दा, यसले उमेरलाई सीमित नठान्ने सन्देश दिन्छ।

यी घटनाहरूले स्वास्थ्य मुद्दालाई बहुआयामिक बनाउँछन्। प्रदूषणले हानि गर्छ भने प्रविधि र नीतिले लाभ। तर, विकासशील देशहरूमा पहुँचको कमीले समस्या बढाउँछ। संयुक्त राष्ट्रको रिपोर्टअनुसार, दक्षिण एसियामा ज्येष्ठहरूको ४० प्रतिशतलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छैन। यो असमानतालाई सम्बोधन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक छ।

खण्ड २: आर्थिक र वित्तीय सुरक्षा – धोखाधडीको बढ्दो सङ्कट

ज्येष्ठ नागरिकहरू आर्थिक शोषणको सबैभन्दा बढी शिकार हुन्छन्। अमेरिकाबाट DOGE न्यूजको नोभेम्बर ४ को रिपोर्टले एउटा चौंका ल्याउने घटना उल्लेख गर्छ – एलन मस्कको भेषमा फेसबुकमार्फत ज्येष्ठ महिलाबाट ६ लाख डलर चोरी गर्ने पुरुष पक्राउ। यो घटनाले सोसल मिडियाको दुरुपयोगलाई देखाउँछ, जसमा AI-जनरेटेड फोटोहरू प्रयोग भएका थिए। यसैगरी, क्रेस्टन न्यूज एडभर्टाइजरको रिपोर्टले ज्येष्ठ पुरुषको क्रेडिट कार्डबाट १८,००० डलर चोरी गर्ने महिलामाथि मुद्दा चलेको छ। One America न्यूज (OANN) को अनुसार, AI को बढ्दो प्रयोगले ज्येष्ठहरूमाथि वित्तीय शोषणलाई ३० प्रतिशत बढाएको छ।

क्यानडाबाट Peel Regional Police को नोभेम्बर ४ को चेतावनीले 'डिस्ट्रक्सन चोरी' लाई हाइलाइट गर्छ – जसमा चोरहरूले ज्येष्ठहरूलाई विचलित पारेर चोरी गर्छन्। यो ट्रेन्डले उनीहरूको आर्थिक असुरक्षालाई उजागर गर्छ। तर, सकारात्मक पक्षमा, फ्लोरिडाबाट ElderCare Workforce Alliance को रिपोर्टले AI प्रयोग गरेर ज्येष्ठहरूलाई युवाहरूसँग जोड्ने कार्यक्रमलाई प्रशंसा गर्छ। यो पहलले एक्लोपन घटाउँदै आर्थिक सल्लाह प्रदान गर्छ।

भारतमा All India Radio न्यूजको नोभेम्बर ५ को रिपोर्टले राष्ट्रव्यापी डिजिटल जीवन प्रमाणपत्र अभियानलाई उल्लेख गर्छ, जसमा फेसियल रिकग्निसनले ज्येष्ठहरूलाई पेन्सन वितरण सहज बनाउँछ। यो प्रविधिले धोखाधडी रोक्न मद्दत गर्छ। तर, कतारबाट Qatar न्यूज एजेन्सीको नोभेम्बर ४ को कार्यशालाले डिजिटल गोपनीयताको महत्व सिकाउँछ, जसमा ज्येष्ठहरूलाई साइबर अपराधबाट बचाउने ट्रेनिङ दिइएको छ।

यी समाचारहरूले देखाउँछन् कि आर्थिक सुरक्षा प्रविधिसँग जोडिएको छ। विश्व बैंकका अनुसार, ज्येष्ठहरूको २५ प्रतिशत धोखाधडीको शिकार हुन्छन्। यसलाई रोक्न अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र जागरण आवश्यक छ।

खण्ड ३: सुरक्षा र अपराध – हिंसा र दुर्घटनाको डरलाग्दो चित्र

ज्येष्ठ नागरिकहरूको शारीरिक सुरक्षाको मुद्दा पनि गम्भीर छ। एल पासो टाइम्सको नोभेम्बर ५ को रिपोर्टले डाउनटाउन एल पासोमा पिकअप ट्रकले ज्येष्ठ नागरिकलाई ठोक्काएर मृत्यु भएको घटना उल्लेख गर्छ। यो सडक सुरक्षाको असफलतालाई इंगित गर्छ। WJCL न्यूजको एफिङ्हाम काउन्टीबाटको रिपोर्टले घरमा आगलागीमा ज्येष्ठ दम्पतीको मृत्यु भएको दर्दनाक कथा सुनाउँछ।

क्यानडाको ह्यामिल्टनबाट CHCH न्यूजको नोभेम्बर ४ को समाचारले घरमा चोरी हुँदा ज्येष्ठ महिलामाथि आक्रमण भएको घटना देखाउँछ, जसमा तीन संदिग्ध फरार छन्। रुसको मस्कोबाट Maimunka न्यूजको रिपोर्टले सकारात्मक घटना उल्लेख गर्छ – एउटी बालिकाले ट्रेनबाट ज्येष्ठ महिलालाई बचाएको साहसिक कथा। यो घटनाले सामाजिक एकताको महत्व देखाउँछ।

यी घटनाहरूले सुरक्षा प्रणालीको कमजोरी उजागर गर्छन्। WHO का अनुसार, ज्येष्ठहरूमाथि हुने हिंसाको १० प्रतिशत रिपोर्ट हुन्छ मात्र। यसलाई रोक्न सामुदायिक निगरानी र प्रहरीको सक्रियता चाहिन्छ।

खण्ड ४: नीतिगत पहलहरू – सुधारको आशा

नीतिहरूले ज्येष्ठ जीवनलाई आकार दिन्छन्। टेक्सासको FOX ४ न्यूजको नोभेम्बर ५ को रिपोर्टले होमस्टेड कर छुट बढाउने प्रस्तावलाई हाइलाइट गर्छ, जसले ज्येष्ठ घर मालिकहरूलाई राहत दिन्छ। अस्ट्रेलियाको ABC न्यूज (Nakari Thorpe) को रिपोर्टले चोरी पुस्ताका ज्येष्ठहरूलाई वृद्धावस्था हेरचाह सुधारमा वेवास्ता गरेको विरोध उल्लेख गर्छ।

अमेरिकाको Marca न्यूजको अनुसार, सोसल सिक्युरिटी लाभमा २.८ प्रतिशत वृद्धि भएको छ, जसको लागि नोभेम्बर १९ सम्म कारबाही आवश्यक छ। क्यानडाको ब्र्याडफोर्डबाट BradfordToday को रिपोर्टले पुस्तकालयमा ज्येष्ठहरूका लागि नयाँ अवसरहरू देखाउँछ।

यी पहलहरूले नीतिगत परिवर्तनको आवश्यकता देखाउँछन्। OECD का अनुसार, विकसित देशहरूमा ज्येष्ठ कल्याण बजेट १० प्रतिशत बढाउनु पर्छ।

खण्ड ५: सामाजिक र सांस्कृतिक आयाम – एक्लोपन र सम्मानको खोजी

सामाजिक रूपमा, ज्येष्ठहरू एक्लोपनको शिकार छन्। ElderCare को AI कार्यक्रमले यसलाई सम्बोधन गर्छ। भारतको Advocate Ajay Nanda को X पोस्टले प्रदूषणले ज्येष्ठहरूलाई प्रभावित गरेको उल्लेख गर्छ।

यी कथाहरूले सांस्कृतिक सम्मानको महत्व देखाउँछन्। नेपाल जस्ता देशहरूमा पनि ज्येष्ठहरूको भूमिका पुनरावलोकन गर्न आवश्यक छ।

 निष्कर्ष: एक समावेशी विश्वको लागि कल टु एक्शन

हालका दुई दिनका समाचारहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनको जटिलतालाई उजागर गर्छन्। स्वास्थ्य, सुरक्षा र नीतिका चुनौतीहरूसँगै आशाका किरणहरू पनि छन्। सरकारहरू, समाज र प्रविधिले हातेमालो गरेर मात्र यो संकट सम्बोधन गर्न सकिन्छ। यो रिपोर्टले हामीलाई सम्झाउँछ – ज्येष्ठहरू हाम्रा अतीत हुन्, र हाम्रो भविष्यको आधार। उनीहरूको सम्मान हाम्रो कर्तव्य हो।

(यो रिपोर्ट विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतहरूबाट सङ्कलित छ। ।)