ज्येष्ठ नागरिकको दुःख

नेपालको संविधान र कानुनले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई विभिन्न सुविधा र अधिकार प्रदान गरेको छ। तर, व्यवहारमा यी कानुनहरू कागजमा मात्र सीमित छन्। धेरै वृद्धजनहरू आफ्नो अधिकारबाट वञ्चित छन्, समाजले उनीहरूलाई बेवास्ता गर्छ, र सरकारी नीतिहरू कार्यान्वयनको अभावमा पन्छिएका छन्। यही कथा एक ज्येष्ठ नागरिकको पीडा, उनको संघर्ष, र राज्यले प्रदान गर्ने भनिएका सुविधाहरूको खोखलोपनबारे हो।  

एउटा कथा  

१. सुरुवात

धादिङ जिल्लाको एक सानो गाउँमा बस्ने ७२ वर्षीय दुर्गा प्रसाद एक ज्येष्ठ नागरिक थिए। उनले आफ्नो जीवनको धेरै भाग गाउँमा कृषि गरेर, आफ्ना छोराछोरीहरूलाई पढाएर कष्ट सहेका थिए। अहिले उनका छोराहरू काठमाडौं र विदेशमा बस्छन्, र छोरी विवाहित भई अर्कै घरमा छिन्। पत्नीको मृत्यु पछि, दुर्गा प्रसाद एक्लै बसेका थिए।  

उनी नेपाल सरकारद्वारा ज्येष्ठ नागरिकलाई दिइने भनिएका सुविधाहरूबारे सुन्ने गर्थे—मासिक भत्ता, स्वास्थ्य छूट, यातायातमा रियायत, र अन्य सहुलियतहरू। तर, उनले यी मध्ये केही पनि पाउन सकेनन्।  

२. मासिक भत्ताको खोज

एक दिन, दुर्गा प्रसादले गाउँको वडा कार्यालयमा ज्येष्ठ नागरिक भत्ताको लागि फारम भर्न गए। वडा अधिकारीले उनलाई धेरै कागजातहरू मागे—नागरिकता, उमेर प्रमाणपत्र, बैंक खाता, र अन्य दस्तावेज। दुर्गा प्रसादसँग नागरिकता त थियो, तर उमेर प्रमाणपत्रको लागि उनले जिल्ला प्रशासन कार्यालय जानुपर्ने भयो।  

काठमाडौंको यात्रा गर्न उनले आफ्नो छोरालाई फोन गरे, तर छोराले व्यस्त भएकोले उनलाई एक हप्ता पर्खन भन्यो। एक्लै यात्रा गर्न गाह्रो भएपछि, उनी स्थानीय स्वास्थ्य चौकीमा गएर आफ्नो उमेर प्रमाणित गर्न खोजे, तर त्यहाँका कर्मचारीले उनलाई अस्पष्ट जवाफ दिए।  

अन्ततः, उनले आफ्नै गाउँको सरकारी विद्यालयको प्रधानाध्यापकबाट उमेर प्रमाणपत्र बनाए। तर, वडा कार्यालयले भन्यो—"भत्ताको लागि धेरै मानिसहरू छन्, तपाईंको नाम पनि सूचीमा राखिएको छ, तर भत्ता आउन केही वर्ष लाग्छ।"**  

दुर्गा प्रसाद निराश भए। उनले सोधे, "के सरकारले ज्येष्ठ नागरिकलाई मात्र झूट दिन्छ?"

३. स्वास्थ्य सेवामा उपेक्षा

एक दिन, दुर्गा प्रसादलाई घाँटीमा असह्य पीडा भयो। उनले सुनका थिए कि ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सरकारी अस्पतालमा निःशुल्क उपचार मिल्छ। तर, जब उनी नजिकैको अस्पताल पुगे, डाक्टरले उनलाई काठमाडौं जान सल्लाह दिए।  

"यहाँ उपकरण छैन, महाशय। तपाईंलाई विशेष जाँच गर्नुपर्छ," डाक्टरले भने।  

दुर्गा प्रसादको छोराले उनलाई काठमाडौं लगे, तर त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा लामो लाइन, रेफरल पत्र नहुनु, र अलपत्र सेवाले उनको हालत बिगार्यो। अन्ततः, उनले निजी अस्पतालमा जाँच गराउनुपर्यो, जहाँ उनले आफ्नो जमिन बेचेर पैसा जुटाए।  

४. यातायातमा छुट को  सच्चाई

ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सार्वजनिक यातायातमा छुट  दिने कानुन छ। तर, जब दुर्गा प्रसादले बसमा ज्येष्ठ नागरिकको प्रमाणपत्र देखाए, कन्डक्टरले हाँस्दै भन्यो, "दाज्यू, यो त काठमाडौंमा मात्र लागू हुन्छ। यहाँ त सबैले पूरै टिकट नै तिर्नुपर्छ।"

५. परिवारको उपेक्षा

दुर्गा प्रसादका छोराहरूले उनलाई महिनौंसम्म फोन नगर्ने गर्थे। जब फोन गर्थे, "बुबा, म व्यस्त छु, पछि कुरा गर्छु" भनेर टार्थे। उनकी छोरीले पनि आमा-बुबाको हेरचाह गर्ने जिम्मेवारी दाइहरूमा छोडिदिएकी थिईन्।  

एक दिन, उनको छोरा आएर भन्यो, "बुबा, तपाईंलाई वृद्धाश्रममा राखौं की ? मलाई तपाइको हेरचाह  गर्न समय छैन।"*  

दुर्गा प्रसादको मन असह्य रूपमा दुख्यो। उनले आफ्नै सन्तानबाट त्यागिएको महसुस गरे।  

६. अन्तिम संघर्ष*  

एक रात, दुर्गा प्रसादले आफ्नो जीवनको सारांश सोचे—कति कठिनाइ सहे, कति आशा राखे, तर अन्त्यमा उनले के पाए? *एक्लोपन, उपेक्षा, र खाली आश्वासन।

अर्को दिन, गाउँलेहरूले उनलाई मृत अवस्थामा भेटे। उनको हातमा ज्येष्ठ नागरिकको प्रमाणपत्र र सरकारी भत्ताको आवेदन फारम थियो।  

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि धेरै कानुन छन्, तर ती कार्यान्वयन हुन सक्दैनन्। दुर्गा प्रसाद जस्ता वृद्धहरू समाजको उपेक्षा, परिवारको बेवास्ता, र सरकारी प्रक्रियाको जटिलतामा फसेर दुःख पाउँछन्। कानुनले मात्र सुविधा दिन सक्दैन, यसको प्रति ईमान्दार रूपमा जिम्मेवारी लिनुपर्छ। 

ज्येष्ठ नागरिकहरूको सम्मान र सुविधा नै समाजको अस्तित्व हो। उनीहरूको पीडालाई बुझ्ने, उनीहरूको अधिकार दिने, र उनीहरूको हेरचाह गर्ने दायित्व हामी सबैको छ।