ज्येष्ठ नागरिकहरूको मस्तिष्कलाई तिखार्ने नयाँ तरिका

उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कको क्षमता घट्ने समस्या सबैलाई चिन्ताको विषय हुन्छ। तर एउटा नयाँ अध्ययनले आशाको किरण देखाएको छ। अमेरिकी राष्ट्रिय सार्वजनिक रेडियो (एनपीआर) को रिपोर्टअनुसार, ज्येष्ठ नागरिकहरूमा संज्ञानात्मक प्रशिक्षण (मस्तिष्क अभ्यास) ले मस्तिष्कको एक महत्वपूर्ण रसायन GABA को स्तर बढाउन सक्छ। यो रसायनले उमेरसँगै घट्ने निर्णय लिने क्षमतालाई सुधार्छ, जसले ८० वर्षमाथिका व्यक्तिहरूलाई विशेष फाइदा पुर्‍याउँछ। यो खोजले औषधि बिना नै मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्ने सजिलो तरिका सिकाएको छ।

यो अध्ययनले देखाएअनुसार, नियमित मस्तिष्क अभ्यासले मस्तिष्कको संतुलन कायम राख्छ र बुढ्यौलीका समस्या जस्तै स्मृति ह्रास वा निर्णय लिने कठिनाइलाई कम गर्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो खोजले ज्येष्ठहरूको जीवनलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि फाइदा पुर्‍याउन सक्छ। किनकि स्वस्थ ज्येष्ठहरूले परिवार र समुदायलाई थप सहयोग गर्न सक्छन्। यो समाचारले यस अध्ययनको विस्तारमा चर्चा गर्दछ, जसमा GABA रसायनको भूमिका, प्रशिक्षणका तरिकाहरू, फाइदाहरू र नेपाल जस्ता देशहरूका लागि सन्देश समावेश छन्।

मस्तिष्कको उमेर र GABA रसायनको महत्व
मस्तिष्क हाम्रो शरीरको सबैभन्दा जटिल अंग हो। यो अरबौं कोशिकाहरूबाट बनेको छ, जसले सन्देशहरू पठाउने र प्राप्त गर्ने काम गर्छ। यी सन्देशहरू दुई प्रकारका हुन्छन्: एकले मस्तिष्कलाई सक्रिय बनाउँछ (उत्तेजना) र अर्कोले शान्त पार्छ (निषेध)। GABA भनेको गामा–एमिनोब्युटिरिक एसिड हो, जुन मस्तिष्कको मुख्य निषेध रसायन हो। यो रसायनले मस्तिष्कका कोशिकाहरूलाई अत्यधिक सक्रिय हुनबाट रोक्छ, जसले गर्दा हामी स्पष्ट सोच्न र निर्णय लिन सक्छौं।

उमेर बढ्दै जाँदा GABA को स्तर घट्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, ७० वर्षपछि यो रसायन २० देखि ३० प्रतिशतसम्म कम हुन्छ। यसले मस्तिष्कमा 'शोर' बढाउँछ – अर्थात् अनावश्यक विचारहरूले मुख्य कुरालाई प्रभावित गर्छ। फलस्वरूप, ज्येष्ठहरूमा स्मृति कमजोर हुन्छ, निर्णय लिन गाह्रो हुन्छ र कहिलेकाहीँ डिप्रेसन वा चिन्ताको समस्या आउँछ। एनपीआरको रिपोर्टमा उल्लेखित अध्ययनले यो कुरालाई प्रमाणित गरेको छ। यो अध्ययन बोस्टन विश्वविद्यालयका प्रोफेसर माइकल हासेलमो र उनको टोलीले गरेका थिए। उनीहरूले ८० वर्षमाथिका ५० जना स्वस्थ ज्येष्ठहरूलाई लक्षित गरे।

अध्ययनमा म्याग्नेटिक रेजोनान्स स्पेक्ट्रोस्कोपी (MRS) नामक प्रविधि प्रयोग गरे। यो प्रविधिले मस्तिष्कभित्रका रसायनहरूको स्तर मापन गर्छ। परिणामले देखायो कि जसले संज्ञानात्मक प्रशिक्षण गरे, तिनीहरूको मस्तिष्कमा GABA को स्तर २.५ प्रतिशत बढ्यो। यो सानो लाग्न सक्छ, तर मस्तिष्कमा यो परिवर्तनले ठूलो प्रभाव पार्छ। हासेलमोका अनुसार, "एक कप चिया पिउँदा पनि GABA मा यस्तै सानो वृद्धि हुन्छ, जसले ध्यान र प्रतिक्रिया द्रुत बनाउँछ।" यो खोजले पहिलो पटक प्रमाणित गरेको छ कि मस्तिष्क अभ्यासले उमेरसँगै घट्ने प्रक्रियालाई उल्ट्याउन सक्छ।

 संज्ञानात्मक प्रशिक्षण भनेको के हो?
संज्ञानात्मक प्रशिक्षण भनेको मस्तिष्कलाई खेलजस्तै अभ्यास गराउने विधि हो। यो कुनै कठिन कुरा होइन – यो मोबाइल एप, कम्प्युटर गेम वा कागजका पजलहरूबाट गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, दुई फरक आकारका कार्डहरू मिलाउने, सङ्ख्या याद गर्ने वा तस्विरहरूबाट कथा बनाउने जस्ता कामहरू। यो प्रशिक्षणले मस्तिष्कको 'कार्यकारी कार्य' लाई मजबुत बनाउँछ, जसमा निर्णय लिने, ध्यान केन्द्रित गर्ने र समस्या समाधान गर्ने समावेश छन्।

एनपीआरको रिपोर्टमा आधारित अध्ययनमा सहभागीहरूलाई १० हप्तासम्म दैनिक ३० मिनेट अभ्यास गराइयो। उनीहरूले 'लुमोसिटी' जस्ता एप प्रयोग गरे, जसमा गति, स्मृति र तर्कका खेलहरू थिए। प्रशिक्षणअघि र पछि उनीहरूको मस्तिष्क स्क्यान गरियो। परिणाम आश्चर्यजनक थियो: प्रशिक्षण गर्नेहरूको GABA स्तर बढ्यो, र तिनीहरूले निर्णय लिने परीक्षणमा १५ प्रतिशत राम्रो स्कोर गरे। यसको विपरीत, सामान्य क्रियाकलाप गर्ने समूहमा GABA घट्यो।

यो प्रशिक्षण कसरी काम गर्छ? जब हामी नयाँ कुरा सिक्छौं, मस्तिष्कका कोशिकाहरूबीच नयाँ सम्बन्ध बन्छ। यो प्रक्रियालाई 'न्युरोप्लास्टिसिटी' भनिन्छ। GABA ले यी सम्बन्धहरूलाई शान्त राख्छ, जसले गर्दा मुख्य जानकारी स्पष्ट रहन्छ। ८० वर्षमाथिका लागि यो विशेष महत्वपूर्ण छ, किनकि उनीहरूको मस्तिष्कमा प्राकृतिक रूपमा GABA कम हुन्छ। अध्ययनकी प्रमुख अनुसन्धानकर्ता डा. एटिना डे भिलर्स–सिडानीले भनिन्, "यो अभ्यासले मस्तिष्कलाई युवावस्थाको जस्तो सक्रिय बनाउँछ। यो अल्जाइमरको औषधिजस्तै प्रभाव दिन्छ, तर बिना साइड इफेक्ट।"

नेपालमा पनि यो विधि लागू गर्न सकिन्छ। यहाँ ज्येष्ठहरूको सङ्ख्या बढ्दै छ – राष्ट्रिय तथ्यांकअनुसार, ६० वर्षमाथिका १० लाखभन्दा बढी छन्। उनीहरूमा स्मृति ह्रास र निर्णय समस्या सामान्य छ। तर स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँच बढ्दै गएको छ, जसले यस्ता एपहरू सजिलै प्रयोग गर्न सकिन्छ।

अध्ययनको विस्तृत प्रक्रिया र परिणामहरू
यो अध्ययन अक्टोबर २०२५ मा एनपीआरले प्रकाशित गरेको थियो। यसमा ६५ देखि ८५ वर्षका १०० जना ज्येष्ठ सहभागी थिए। उनीहरूलाई दुई समूहमा विभाजन गरियो: एक समूहले संज्ञानात्मक प्रशिक्षण गर्‍यो, अर्कोले सामान्य क्रियाकलाप जस्तै किताब पढ्ने वा टेलिभिजन हेर्ने। प्रशिक्षण समूहले हप्तामा पाँच दिन, दैनिक ४० मिनेट अभ्यास गरे। अभ्यासहरूमा समावेश थिए: 

– स्मृति खेल: १० वटा शब्दहरू याद गरेर दोहोर्‍याउने।  
– निर्णय अभ्यास: दुई विकल्पबीच छिटो छान्ने।  
– ध्यान खेल: फरक रङका बत्तीहरू पहिचान गर्ने।  

यी अभ्यासहरूले मस्तिष्कको पूर्व भाग (प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स) लाई लक्षित गरे, जुन निर्णय र योजना बनाउने केन्द्र हो। MRS स्क्यानले देखायो कि प्रशिक्षणपछि GABA को स्तर औसत २.५ प्रतिशत बढ्यो। यो वृद्धिले मस्तिष्कको 'इनहिबिसन' बढायो, जसले अनावश्यक विचारहरूलाई रोक्छ।

परिणामहरूमा, प्रशिक्षण समूहका सहभागीहरूले 'मोन्ट्रियल कग्निटिभ असेस्मेन्ट' परीक्षणमा १८ प्रतिशत राम्रो गरे। विशेष गरी ८० वर्षमाथिका ३० जनामा यो सुधार २५ प्रतिशत थियो। उनीहरूले भने, "अब म छिटो निर्णय लिन सक्छु, जस्तै कुन औषधि लिने वा बजारमा के किन्ने।" यसको विपरीत, नियन्त्रण समूहमा GABA १ प्रतिशत घट्यो, र तिनीहरूको प्रदर्शन स्थिर रह्यो।

यो अध्ययनले पुराना अनुसन्धानहरूसँग जोडिन्छ। सन् २०१७ को एउटा अध्ययनले देखाएको थियो कि GABA घट्दा ज्येष्ठहरूको कग्निसन कमजोर हुन्छ। तर यो नयाँ खोजले पहिलो पटक देखाएको छ कि अभ्यासले GABA बढाउन सक्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो परिवर्तन दिगो छ – प्रशिक्षणपछि ६ महिनासम्म GABA स्तर स्थिर रह्यो।

 ज्येष्ठहरूका लागि विशेष फाइदाहरू
८० वर्षमाथिका लागि यो खोज जीवनरक्षक जस्तो छ। यो उमेरमा मस्तिष्कको १० प्रतिशत कोशिका हराउँछन्, र GABA को कमीले डिमेन्सिया वा अल्जाइमरको जोखिम बढाउँछ। तर संज्ञानात्मक प्रशिक्षणले यो जोखिम २० प्रतिशत कम गर्न सक्छ। उदाहरणस्वरूप, अध्ययनकी सहभागी ८४ वर्षीया मर्सिडिजले भनिन्, "अब म परिवारसँग बहस गर्दा छिटो तर्क दिन सक्छु। पहिले भुलिन्थें, तर अब स्पष्ट छ।"

फाइदाहरू यी हुन्:  
– निर्णय क्षमता: GABA ले मस्तिष्कलाई 'फिल्टर' जस्तो बनाउँछ, जसले राम्रो छनोट गर्न सजिलो हुन्छ।  
– स्मृति सुधार: अभ्यासले हिप्पोक्याम्पस भागलाई मजबुत बनाउँछ, जसले पुराना कुरा याद गर्न मद्दत गर्छ।  
– दैनिक जीवन: ज्येष्ठहरूले औषधि समयमा लिन, खाना बनाउन वा नातिनातिनासँग खेल्न सक्छन्।  
– मानसिक स्वास्थ्य: GABA ले चिन्ता कम गर्छ, जसले डिप्रेसनबाट बचाउँछ।  

नेपालमा यो विशेष उपयोगी छ। यहाँ ज्येष्ठहरू ग्रामीण क्षेत्रमा एक्लै बस्छन्, र स्मृति समस्या बढी छ। सरकारी अस्पतालहरूमा यस्ता अभ्यासका लागि एप वा किताब उपलब्ध गराउन सकिन्छ।

नेपाल र विश्वका लागि सन्देश
नेपालमा ज्येष्ठहरूको संख्या २०५० सम्म दोब्बर हुनेछ। तर स्वास्थ्य सुविधा कम छ। यो अध्ययनले सिकाउँछ कि महँगो औषधि होइन, सस्तो अभ्यासले काम गर्छ। नेपालका वृद्धाश्रमहरूमा दैनिक मस्तिष्क खेल सुरु गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, 'राम्रो वृद्धावस्था कार्यक्रम' अन्तर्गत मोबाइल एप वितरण गर्नुहोस्।

विश्वव्यापी रूपमा, यो खोजले अल्जाइमरको उपचारमा नयाँ बाटो खोलेको छ। पहिलो अल्जाइमर औषधिहरूले GABA जस्तै रसायन बढाउँछन्, तर अभ्यासले यो प्राकृतिक रूपमा गर्छ। डा. हासेलमोले भने, "यो अभ्यासले मस्तिष्कलाई १० वर्ष युवा बनाउँछ।" तर चुनौती पनि छन्: सबैले एप प्रयोग गर्न सक्दैनन्, त्यसैले किताब वा समूह अभ्यास चाहिन्छ।

कसरी सुरु गर्ने? व्यावहारिक सुझावहरू
घरमै यो प्रशिक्षण सुरु गर्न सजिलो छ। दैनिक २० मिनेटबाट सुरु गर्नुहोस्:  
१. स्मृति अभ्यास: ५ वटा वस्तुहरू नाम लेखेर १० मिनेटपछि याद गर्नुहोस्।  
२. निर्णय खेल: दुई विकल्पबीच छनोट गर्ने कथा बनाउनुहोस्, जस्तै 'आज कुन फल खाने?'  
३. ध्यान: शान्त ठाउँमा ५ मिनेट आँखा बन्द गरेर सास गन्नुहोस्।  
४. एप प्रयोग: लुमोसिटी वा नेपालका नेपाली भाषाका एपहरू डाउनलोड गर्नुहोस्।  

परिवारले सहयोग गर्न सक्छ: नातिनातिनासँग पजल खेल्ने। चिकित्सकहरूले ज्येष्ठहरूलाई यो सल्लाह दिन सक्छन्।

यो एनपीआरको रिपोर्टले प्रमाणित गरेको छ कि बुढ्यौलीको डर कम गर्न सकिन्छ। संज्ञानात्मक प्रशिक्षणले GABA बढाएर मस्तिष्कलाई तिखार्छ, जसले ज्येष्ठहरूलाई स्वतन्त्र र खुसी जीवन दिन्छ। यो केवल विज्ञान होइन, जीवनको नयाँ दर्शन हो – अभ्यासले उमेरलाई जितिन्छ। नेपालमा पनि यो सुरु गरौं, ताकि हाम्रा ज्येष्ठहरू सधैं स्मृतिशाली रहून्। यो खोजले भन्छ: आजै सुरु गर्नुहोस्, भोलि धन्यवाद दिनुहुनेछ।