ज्येष्ठ नागरिकहरू: विश्व परिप्रेक्ष्य र नेपालमा आवश्यकता

आधुनिक विश्वमा विज्ञान र प्रविधिका कारण मानिसहरूको औसत आयु निरन्तर बढिरहेको छ। यसले ज्येष्ठ नागरिकहरूको सङ्ख्या वृद्धि गरेको छ, जसलाई सामान्यतया ६० वर्ष वा त्यसभन्दा माथिका व्यक्तिहरूको रूपमा परिभाषित गरिन्छ। नेपाल जस्तो विकासशील देशमा यो विषय अझै बढी प्रासङ्गिक छ, किनकि यहाँको सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक संरचनाले ज्येष्ठहरूलाई विशेष सम्मान र समर्थन दिने परम्परा छ, तर आधुनिक जीवनशैलीले यसलाई चुनौती दिइरहेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार, सन् २०५० सम्ममा विश्वका अधिकांश ज्येष्ठ नागरिकहरू निम्न तथा मध्यम आयका देशहरूमा बस्नेछन्, जसले स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक सहयोग जस्ता क्षेत्रमा नयाँ नीतिहरूको आवश्यकता खडा गरेको छ।

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको हिस्सा बढ्दै गएको छ, र यो वृद्धिसँगै उनीहरूका लागि उपयुक्त व्यवस्था गर्नु अपरिहार्य भएको छ। नेपाली समाजमा ज्येष्ठहरूलाई परिवारको अभिन्न अङ्ग मानिन्छ, तर शहरीकरण, युवा पलायन र आर्थिक दबाबले यो परम्परालाई कमजोर बनाएको छ। यो लेख विश्वका विभिन्न देशहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि भएका नीति, कार्यक्रम र नवीन अभ्यासहरूको चर्चा गर्दै नेपालको वर्तमान स्थिति र सम्भावित सुधारहरूबारे विस्तृत रूपमा छलफल गर्नेछ। लेखलाई आकर्षक र जानकारीपूर्ण बनाउनका लागि विश्वका थप उदाहरणहरू समावेश गरिएको छ, जसले पाठकहरूलाई प्रेरणा दिन सक्छ। यो लेख करिब २००० शब्दमा समेटिएको छ, जसले नीति निर्माताहरू, समाजसेवीहरू र आम नागरिकहरूलाई उपयोगी हुन सक्छ।

विश्वमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्थिति र व्यवस्था

विश्वव्यापी रूपमा ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि विभिन्न देशहरूले स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा, सामाजिक समर्थन र कानुनी संरक्षण जस्ता क्षेत्रमा व्यापक नीतिहरू लागू गरेका छन्। विकसित देशहरूमा यो विषयलाई दशकौंदेखि प्राथमिकतामा राखिएको छ, जबकि विकासशील देशहरूमा पनि क्रमशः ध्यान बढ्दै गएको छ। यी व्यवस्थाहरूले ज्येष्ठहरूलाई सम्मानित जीवन जिउन सहयोग गर्छन्, र उनीहरूको अनुभवलाई समाजको विकासमा उपयोग गर्छन्।

सबैभन्दा पहिले, अमेरिकाको उदाहरण हेरौं। अमेरिकामा ज्येष्ठहरूका लागि 'मेडिकेयर' कार्यक्रम छ, जसले ६५ वर्षमाथिका व्यक्तिहरूलाई स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउँछ। यसमा अस्पताल उपचार, चिकित्सक परामर्श र औषधि खर्च समावेश हुन्छ। यसबाहेक, 'सोसियल सिक्योरिटी' प्रणालीले मासिक पेन्सन प्रदान गर्छ, जसले आर्थिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्छ। यो प्रणालीले ज्येष्ठहरूलाई गरिबीबाट बचाउँछ र उनीहरूलाई सक्रिय जीवनशैली अपनाउन प्रोत्साहन दिन्छ।

युरोपेली देशहरूमा ज्येष्ठहरूका लागि अझै बढी एकीकृत व्यवस्था छ। नीदरल्याण्ड्समा 'लङ्ग-टर्म केयर इन्स्योरेन्स' छ, जसले ज्येष्ठहरूलाई घरमै स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउँछ। यहाँ ज्येष्ठहरूका लागि विशेष नर्सिङ होमहरू छन्, जसमा प्रविधिको प्रयोग गरेर उनीहरूको दैनिक जीवनलाई सजिलो बनाइन्छ। स्वीडेनमा ज्येष्ठहरूका लागि 'एक्टिभ एजिङ' नीति छ, जसले उनीहरूलाई समाजमा सक्रिय राख्न सामुदायिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। उदाहरणका लागि, स्वीडेनका ज्येष्ठहरूले नि:शुल्क सार्वजनिक यातायात र मनोरञ्जन सुविधा पाउँछन्, जसले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई मजबुत बनाउँछ। डेनमार्कमा पनि यस्तै व्यवस्था छ, जहाँ सरकारले ज्येष्ठहरूका लागि होम केयर सेवाहरू प्रदान गर्छ, र परिवारहरूलाई कर छुट दिएर हेरचाहलाई प्रोत्साहन दिन्छ।

जापानलाई विश्वकै ज्येष्ठ-अनुकूल देश मानिन्छ। यहाँ जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा ज्येष्ठ छ, त्यसैले सरकारले 'लङ्ग-टर्म केयर इन्स्योरेन्स' प्रणाली लागू गरेको छ। यो प्रणालीले स्वास्थ्य सेवा, नर्सिङ र सामाजिक सहयोगलाई एकीकृत रूपमा उपलब्ध गराउँछ। जापानमा 'डिमेन्सिया भिलेज' जस्ता नवीन मोडेलहरू छन्, जसले अल्जाइमरबाट प्रभावित ज्येष्ठहरूलाई सामान्य जीवन जिउन सक्षम बनाउँछ। यसबाहेक, रोबोटिक्स प्रविधिको प्रयोग गरेर ज्येष्ठहरूको हेरचाह गरिन्छ, जस्तै रोबोट नर्सहरूले औषधि दिने र वार्तालाप गर्ने काम गर्छन्। यो प्रविधिले ज्येष्ठहरूलाई एक्लोपनबाट बचाउँछ र उनीहरूको स्वतन्त्रतालाई बढाउँछ।

अन्य एसियाली देशहरूमा पनि राम्रा अभ्यासहरू छन्। सिङ्गापुरमा ज्येष्ठहरूका लागि 'पायोनियर जेनेरेसन प्याकेज' छ, जसले स्वास्थ्य सेवा र आर्थिक सहयोग प्रदान गर्छ। यहाँ ज्येष्ठहरूलाई कम्युनिटी सेन्टरहरूमा योग, नृत्य र शिक्षा कार्यक्रमहरू उपलब्ध छन्, जसले उनीहरूलाई सक्रिय राख्छ। चीनमा परम्परागत 'फिलियल पाइटि' मूल्यलाई कानुनी रूपमा लागू गरिएको छ, जसले सन्तानहरूलाई ज्येष्ठहरूको हेरचाह गर्न बाध्य बनाउँछ। तर आधुनिकताले यो कमजोर भएको छ, त्यसैले सरकारले राष्ट्रिय पेन्सन प्रणाली र स्वास्थ्य क्लिनिकहरू विस्तार गरेको छ। दक्षिण कोरियामा ज्येष्ठहरूका लागि 'नेशनल लङ्ग-टर्म केयर इन्स्योरेन्स' छ, जसले घरेलु सेवा र चिकित्सा सहयोग उपलब्ध गराउँछ।

अस्ट्रेलियाको उदाहरण पनि प्रेरणादायी छ। यहाँ ज्येष्ठहरूका लागि 'एज्ड केयर क्वालिटी एण्ड सेफ्टी कमिसन' छ, जसले नर्सिङ होमहरूको गुणस्तर सुनिश्चित गर्छ। अस्ट्रेलियाले ज्येष्ठहरूलाई १० दिनको पेड लिभ पनि प्रदान गर्छ, जसले परिवारहरूलाई हेरचाह गर्न सजिलो बनाउँछ। जर्मनीमा पनि यस्तै नीति छ, जहाँ ज्येष्ठहरूका लागि पेड केयर लिभ उपलब्ध छ, र सरकारले स्वास्थ्य बीमा मार्फत लङ्ग-टर्म केयर कभर गर्छ। जर्मनीका ज्येष्ठहरूले सामुदायिक गार्डेनहरू र कल्चरल इभेन्टहरूमा भाग लिन सक्छन्, जसले उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा जोड्छ।

उत्तर अमेरिकामा क्यानडाको व्यवस्था उल्लेखनीय छ। क्यानडामा 'क्यानडा पेन्सन प्लान' छ, जसले ज्येष्ठहरूलाई आर्थिक सहयोग दिन्छ। यसबाहेक, प्रान्तीय स्तरमा स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छन्, जसमा घरेलु नर्सिङ र मानसिक स्वास्थ्य समर्थन समावेश छ। क्यानडाले ज्येष्ठहरूका लागि 'हेल्दी एजिङ' कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ, जसले व्यायाम र पोषण教育लाई जोड दिन्छ।

दक्षिण अमेरिकाका देशहरूमा पनि प्रयासहरू भइरहेका छन्। चिलीमा ज्येष्ठहरूका लागि राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणाली छ, जसले नि:शुल्क उपचार उपलब्ध गराउँछ। उरुग्वेमा 'नेशनल इंटिग्रेटेड केयर सिस्टम' छ, जसले स्वास्थ्य र सामाजिक सेवालाई एकीकृत गर्छ। अर्जेन्टिनामा ज्येष्ठहरूका लागि पेन्सन र सामुदायिक केयर कार्यक्रमहरू छन्, जसले गरिबी न्यूनीकरणमा सहयोग गर्छ।

अफ्रिकी देशहरूमा दक्षिण अफ्रिकाको उदाहरण छ, जहाँ ज्येष्ठहरूलाई मासिक ग्रान्ट प्रदान गरिन्छ, तर स्वास्थ्य सेवाको अभाव चुनौती छ। नर्वे, जसलाई विश्वकै उत्कृष्ट ज्येष्ठ केयर भएको देश मानिन्छ, सामाजिक कल्याणमा ठूलो लगानी गर्छ। नर्वेमा ज्येष्ठहरूका लागि नि:शुल्क स्वास्थ्य सेवा, होम केयर र सामुदायिक कार्यक्रमहरू छन्, जसले उनीहरूलाई सम्मानित जीवन दिन्छ।

समग्रमा, विश्वका यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि ज्येष्ठहरूका लागि मुख्य क्षेत्रहरू स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक समावेशीकरण हुन्। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको 'म्याड्रिड प्लान अफ एक्शन अन एजिङ' ले सबै देशहरूलाई ज्येष्ठहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न आह्वान गरेको छ। धनी देशहरूले बढी खर्च गरे पनि, विकासशील देशहरूमा नवीन समाधानहरू अपनाइँदै छन्।

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्थिति

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढ्दै छ। सन् २०२१ को जनगणना अनुसार, ६० वर्षमाथिका व्यक्तिहरू कुल जनसङ्ख्याको ११ प्रतिशत छन्, जुन सन् २०५० सम्ममा १७ प्रतिशत पुग्ने अनुमान छ। नेपाली संस्कृतिमा ज्येष्ठहरूलाई सम्मान गर्ने परम्परा छ, जस्तै 'बुबा-आमा' वा 'हजुरबा-हजुरआमा' भनेर सम्बोधन गर्ने। तर शहरीकरण र वैदेशिक रोजगारीले परिवारिक समर्थन कमजोर भएको छ।

कानुनी रूपमा, 'ज्येष्ठ नागरिक ऐन, २०६३' ले ज्येष्ठहरूको सम्मान, हेरचाह र सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ। यस ऐन अनुसार:

स्वास्थ्य सेवा:  सार्वजनिक अस्पतालहरूमा प्राथमिकता र ७० वर्षमाथिकालाई ५० प्रतिशत छुटमा उपचार।

आर्थिक सहयोग:  ७० वर्षमाथिकालाई मासिक ४००० रुपैयाँ भत्ता, दलित र एकल महिलाहरूलाई थप।

पहिचान पत्र:  यातायात र मनोरञ्जनमा छुट।

सामाजिक सुरक्षा: परिवारको दायित्व र आश्रमहरू।

संविधानको धारा ४१ ले ज्येष्ठहरूलाई विशेष संरक्षण दिन्छ। अस्पतालहरूमा जेरियाट्रिक वार्डहरू छन्, तर सीमित।

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूका चुनौतीहरू

नेपालका ज्येष्ठहरूले गरिबी, स्वास्थ्य सेवा अभाव र सामाजिक एक्लोपन सामना गर्छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा क्रोनिक रोगहरू बढ्दै छन्, तर स्वास्थ्य पहुँच कम छ। आर्थिक रूपमा धेरै निर्भर छन्, र युवा पलायनले समस्या बढाएको छ। मानसिक स्वास्थ्य, दुर्व्यवहार र लैङ्गिक असमानता मुख्य चुनौतीहरू हुन्। प्रकोपहरूले स्थिति खराब बनाएको छ।

नेपालमा गर्नुपर्ने कुराहरू: सिफारिसहरू

नेपालले विश्वका उदाहरणहरूबाट सिक्न सक्छ। मुख्य सिफारिसहरू:

१. नीति सुधार: ऐन अद्यावधिक गरी लङ्ग-टर्म केयर इन्स्योरेन्स सुरु गर्नु, जापान र सिङ्गापुर जस्तै।

२. स्वास्थ्य विस्तार: ग्रामीण क्लिनिकहरू, टेलिमेडिसिन र मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू, क्यानडा जस्तै।

३. आर्थिक सहयोग: भत्ता बढाउनु र साना व्यवसाय कार्यक्रमहरू, नर्वे जस्तै।

४. सामाजिक समर्थन: कम्युनिटी सेन्टरहरू र डिमेन्सिया मोडेलहरू, जर्मनी जस्तै।

५. शिक्षा: ज्येष्ठ साक्षरता र युवा प्रशिक्षण।

६. प्रविधि: रोबोटिक्स र एपहरू।

७. अनुगमन: नियमित निरीक्षण।

यी कदमहरूले नेपाललाई ज्येष्ठ-अनुकूल बनाउन सक्छन्।

ज्येष्ठ नागरिकहरू समाजको आधारशिला हुन्। विश्वका विविध उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि सम्मानित व्यवस्थाले उनीहरूलाई सक्रिय राख्छ। नेपालले यीबाट सिकेर आफ्ना चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न सक्छ। सरकार, परिवार र समाजको सहकार्यले मात्रै यो सम्भव छ। यो प्रयासले नेपाललाई थप समावेशी र सुन्दर बनाउनेछ।