ज्येष्ठ नागरिक दिवस: समाजको अमूल्य धरोहरको सम्मान

नेपालमा प्रत्येक वर्ष पुष ११ गते “ज्येष्ठ नागरिक दिवस”  मनाइन्छ। यो दिवस केवल औपचारिक अवसर होइन, तर समाजको ती अमूल्य व्यक्तिहरूको योगदानको सम्मान गर्ने, उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्न चेतना फैलाउने र भावनात्मक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसर पनि हो। हाम्रो समाजका ज्येष्ठ नागरिकहरू  बृद्धवृद्धा, दादी-हजुरआमा, गुरुजन र अनुभवी नागरिक  हाम्रो परम्परा, संस्कृति, ज्ञान र मूल्यहरूको अमूल्य स्रोत हुन्।

समाजमा ज्येष्ठ नागरिकको योगदान

ज्येष्ठ नागरिकहरू आफ्नो जीवनका विभिन्न चरणमा परिवार, समाज र राष्ट्रको निर्माणमा योगदान पुर्‍याएका हुन्छन्। उनीहरूले मात्र घर चलाउने, बालबालिका हुर्काउने, आर्थिक सहयोग गर्ने काम गर्दैनन्; सँगसँगै उनीहरूको अनुभव र ज्ञानले समाजलाई मार्गदर्शन गर्छ। प्राचीनकालदेखि नै हाम्रो समाजमा बुढापाका व्यक्तिको बुद्धि, परामर्श र निर्णयलाई सम्मान दिइएको छ। गाउँघरमा गाउँको काम, शिक्षा र संस्कारको जिम्मेवारी उनीहरूको कन्धामा हुन्थ्यो।

आज पनि, आधुनिक समाजमा उनीहरूको भूमिका फरक भए तापनि कम महत्वहीन छैन। परिवारमा उनीहरूको अनुभव बालबालिकालाई जीवन मूल्य सिकाउन, संकटमा मार्गदर्शन गर्न र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउन मद्दत गर्छ। उनीहरूको कथा, अनुभव र परामर्शले वर्तमान र भविष्यका पुस्तालाई सन्तुलन र विवेकको पाठ दिन्छ।

ज्येष्ठ नागरिकको अवस्था र चुनौतीहरू

तर, जति सम्मान र योगदान भए पनि, आज हाम्रो समाजका धेरै वरिष्ठ नागरिक विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। बुढ्यौलीसँगै स्वास्थ्य समस्या, आर्थिक निर्भरता, मानसिक स्वास्थ्यका चुनौती र सामाजिक अलगाव जस्ता समस्या देखा पर्छन्। धेरैजसो घरमा युवापुस्ताले काम र व्यक्तिगत जीवनका कारण पुराना सदस्यप्रति पर्याप्त ध्यान दिन सक्दैन।

विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र र सहरी भागमा वृद्धवृद्धाहरूले स्वास्थ्य सेवा, पोषण, सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक सहयोगमा कठिनाइ भोगिरहेका छन्। वृद्धावस्था मात्र शरीरको कमजोरी होइन; यो सामाजिक, मानसिक र भावनात्मक सुरक्षासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। यसैले समाजले वृद्धहरूलाई मात्र सम्मान होइन, सक्रिय सहयोग र संरक्षण पनि दिनुपर्छ।

कानुनी र सरकारी पहल

नेपाल सरकारले ज्येष्ठ नागरिकको हितमा विभिन्न कानुनी र सामाजिक पहलहरू अघि सारेको छ। बिभिन्न कानुन  र त्यसपछिका संशोधनहरूले वृद्धहरूको अधिकार, स्वास्थ्य सेवा, पेंशन, सामाजिक सुरक्षा र आपत्कालीन सहयोग सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेका छन्।

• आर्थिक सुरक्षा: वृद्ध नागरिकलाई पेंशन, वृद्ध भत्ता वा अन्य आर्थिक सहयोग प्रदान गर्ने व्यवस्था।

• स्वास्थ्य सेवा: वृद्ध नागरिकको स्वास्थ्य जाँच, औषधि उपलब्धता, अस्पताल सेवामा प्राथमिकता।

• सामाजिक संरक्षण: घरबाट बाहिर हुन नसक्ने वृद्धहरूको लागि आश्रयस्थल, वृद्धाश्रम र समाजिक कार्यक्रम।

• समान अधिकार: घर, सम्पत्ति र अन्य अधिकारमा वृद्धहरूको समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने कानुनी व्यवस्था।

तर, कानुन र नीति मात्रै पर्याप्त होइन। यसको कार्यान्वयन र जनचेतना पनि अत्यावश्यक छ।

समाजको दायित्व

ज्येष्ठ नागरिक दिवसले केवल सरकारले पहल गर्नु पर्याप्त छैन भन्ने सन्देश पनि दिन्छ। समाजको दायित्व भनेको:

1. समान सम्मान: घर, समुदाय र सार्वजनिक स्थानमा वृद्धजनको सम्मान र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु।

2. सकारात्मक संलग्नता: वृद्धजनलाई सामाजिक गतिविधि, संस्कृति र परम्परामा संलग्न गराउन।

3. स्वास्थ्य र मानसिक सहयोग: नियमित स्वास्थ्य जाँच, मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल र भावनात्मक सहयोग।

4. ज्ञानको आदानप्रदान: उनीहरूको अनुभव र शिक्षालाई नयाँ पुस्तासँग साझा गराउन।

ज्येष्ठ नागरिक दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ कि वृद्धावस्था कुनै कमजोरीको समय होइन; यो ज्ञान, अनुभव र समाजको धरोहरको समय हो।

मेरो अनुभव अनुसार, वृद्धजनसँगको सम्बन्ध केवल सम्मानमा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूसँग समय बिताउनु, उनीहरूको कथा सुन्नु, दैनिक जीवनमा सल्लाह लिनु, घरायसी निर्णयमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ। यसले मात्र वृद्धजनलाई खुशी र मानसिक स्वास्थ्य प्रदान गर्छ, समाजमा सहिष्णुता र मानवता बढाउँछ।

नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकलाई विशेष महत्व दिइन्छ। हाम्रा संस्कृतिमा दादी-हजुरआमा, गुरुजन र अनुभव सम्पन्न व्यक्तिहरूको परामर्शलाई जीवनको मार्गदर्शन मानिन्छ। पूजा, संस्कार, चाडपर्वमा उनीहरूको सहभागिता अनिवार्य हुन्छ। यसले परिवार र समाजबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।

यद्यपि, आधुनिक जीवनशैली र सहरीकरणका कारण वृद्धजनको सांस्कृतिक र भावनात्मक सहभागिता घट्दै गएको छ। यसले समाजमा अन्तरपीढी संवाद र अनुभवको हस्तान्तरणमा कमी ल्याएको छ। ज्येष्ठ नागरिक दिवसले यस कुरालाई स्मरण गराउँछ कि हाम्रो संस्कृति र परम्परा वृद्धजनको अनुभव र ज्ञानमाथि आधारित छ।

ज्येष्ठ नागरिक दिवस केवल औपचारिक अवसर होइन, तर यो समाजका वृद्धजनलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको अवस्था सुधार्ने र पुस्ताबीचको सम्बन्ध सुदृढ बनाउने विशेष अवसर हो। हामीले वृद्धजनलाई मात्र सम्मान दिनु होइन, उनीहरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र भावनात्मक समर्थन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

हामीले समाजमा वृद्धजनको योगदान, अनुभव र ज्ञानको महत्व बुझ्नुपर्छ। यही ज्ञान र अनुभवले हाम्रो भविष्य निर्माणमा मार्गदर्शन गर्छ। त्यसैले हरेक परिवार, संस्था र सरकारले वृद्धजनको सम्मान र संरक्षणमा सक्रिय योगदान गर्नुपर्छ।

आज पुष ११ मा हामी ज्येष्ठ नागरिक दिवस मनाउँदा केवल भाषण र कार्यक्रममा सीमित नहुने, तर वास्तविक जीवनमा वृद्धजनको सम्मान, संरक्षण र सहयोग सुनिश्चित गर्ने प्रण गरौँ।

ज्येष्ठ नागरिक हाम्रो समाजको अमूल्य धरोहर हुन्। उनीहरूको सम्मान र सुरक्षा हाम्रा लागि मात्र होइन, आगामी पुस्ताका लागि पनि अनिवार्य जिम्मेवारी हो। 

लेखक वृद्धाश्रम सहयोग समितिको अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।