ज्येष्ठ जीवनको सुनौलो सूर्यास्त – खुसी, स्वास्थ्य र स्मृतिका रङहरू

ज्येष्ठ उमेर भनेको जीवनको सूर्यास्त होइन, बरु सुनौलो सूर्योदय हो। जब हामी ६०, ७० वा त्योभन्दा माथिको उमेरमा पुग्छौं, तब जीवनले नयाँ रङहरू पस्कन्छ। बाल्यकालको उफान, युवावस्थाको दौडधुप र मध्य उमेरको जिम्मेवारीपछि अब आउँछ – स्वतन्त्रता, शान्ति र आफैंसँगै बिताउने सुनौलो समय। यो उमेरमा हामीसँग अनुभवको खजाना हुन्छ, स्मृतिका फूलहरू हुन्छन् र जीवनलाई हेर्ने नयाँ दृष्टिकोण हुन्छ। तर यो सुनौलो समयलाई पूर्ण रूपमा मज्जा लिनका लागि केही साना तर महत्वपूर्ण कुराहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। यो लेख तपाईंहरूका लागि हो – जो ज्येष्ठ जीवनको यो सुन्दर यात्रामा हुनुहुन्छ वा यसतर्फ अघि बढ्दै हुनुहुन्छ।

स्वास्थ्य – शरीरको मन्दिरलाई बलियो राखौं  
ज्येष्ठ उमेरमा स्वास्थ्य भनेको धन हो। तर यो धन कमाउन कुनै बैंकमा लाइन बस्नु पर्दैन, केवल दैनिक साना बानीहरूले नै यो जोगाउन सकिन्छ। बिहानको एक घण्टा हिँडाइले मुटु बलियो हुन्छ, हड्डीहरू मज्बुत रहन्छन् र मन शान्त हुन्छ। नेपालका गाउँहरूमा बिहानै चिया पिउँदै छिमेकीसँग गफ गर्ने बानी छ – यो नै उत्तम व्यायाम हो। यदि घरमा बस्नुहुन्छ भने, कुर्सीमा बसेरै हात-खुट्टा घुमाउने, गहिरो सास फेरने वा योगका साना आसनहरू गर्नुहोस्।

खानपानमा विशेष ध्यान दिनुहोस्। दाल, तरकारी, फलफूल र दूधलाई प्राथमिकता दिनुहोस्। नुन र चिनी कम गर्नुहोस्। हरेक दिन एक मुट्ठी बदाम, एक कचौरा दही र एक गिलास दुधले शरीरलाई आवश्यक पोषण दिन्छ। पानी पर्याप्त पिउनुहोस् – दिनमा ८ गिलास। र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण – नियमित स्वास्थ्य जाँच। हरेक ६ महिनामा रक्तचाप, सुगर र कोलेस्ट्रोल जाँच गर्नुहोस्। सानो समस्या ठूलो हुनुअघि नै समात्न सकिन्छ।

मनको स्वास्थ्य – खुसीको स्रोत  
शरीर जति महत्वपूर्ण छ, मन त्योभन्दा बढी। ज्येष्ठ उमेरमा एक्लोपनको खतरा हुन्छ। तर यो एक्लोपनलाई साथी बनाउन सकिन्छ। किताब पढ्नुहोस् – नेपाली साहित्यका क्लासिकहरू जस्तै: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भूपि शेरचन वा पारिजातका कृतिहरू। यदि आँखा कमजोर छ भने, अडियो बुक सुन्नुहोस्। रेडियो नेपालका पुराना गीतहरू सुन्दै विगतका स्मृतिमा रमाउनुहोस्।

सङ्गीत जीवनको अमृत हो। बिहानै भजन, साँझमा लोकगीत। यदि सक्नुहुन्छ भने, हार्मोनियम वा मादल बजाउन सिक्नुहोस्। छोराछोरी वा नातिनातिनासँग भिडियो कल गर्नुहोस्। उनीहरूको हाँसोले मन भरिन्छ। बगैंचामा फूल रोप्नुहोस् – हरेक फूल फुल्दा खुसीको बाढी आउँछ। ध्यान र प्रार्थना गर्नुहोस्। दैनिक १० मिनेट मौन बसेर आफैंसँग कुरा गर्नुहोस्। यो उमेरमा मनको शान्ति नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

सम्बन्धहरू – जीवनको असली धन  
ज्येष्ठ उमेरमा पैसा होइन, सम्बन्धहरूले साथ दिन्छन्। पुराना साथीहरूसँग भेटघाट गर्नुहोस्। गाउँमा चिया पसलमा बसेर विगतका कुरा गर्नुहोस्। यदि सहरमा हुनुहुन्छ भने, ज्येष्ठ क्लबहरूमा सामेल हुनुहोस्। काठमाडौंमा “ज्येष्ठ नागरिक समाज” जस्ता संस्थाहरूले पिकनिक, गोष्ठी र स्वास्थ्य शिविरहरू आयोजना गर्छन्।

परिवारसँग समय बिताउनुहोस्। नातिनातिनालाई कथा सुनाउनुहोस् – महाभारत, रामायण वा आफ्नै जीवनका रोचक घटनाहरू। उनीहरूका लागि तपाईं जीवित इतिहास हुनुहुन्छ। यदि छोराछोरी टाढा छन् भने, पत्र लेख्नुहोस्। हातले लेखिएको पत्रको महत्व डिजिटल सन्देशभन्दा धेरै हुन्छ।

नयाँ सिकाइ – उमेरले रोक्दैन  
ज्येष्ठ उमेरमा सिक्नु भनेको जीवनलाई नयाँ स्वाद दिनु हो। मोबाइल चलाउन सिक्नुहोस् – फेसबुक, युट्युब, व्हाट्सएप। आफ्ना पुराना फोटोहरू अपलोड गर्नुहोस्, पुराना साथीहरूसँग जोडिनुहोस्। यदि सक्नुहुन्छ भने, कम्प्युटर कक्षा लिनुहोस्। धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरूले युट्युबमा भजन गाउने, खाना पकाउने वा बगैंचा बनाउने भिडियोहरू बनाइरहेका छन्।

चित्रकला, कविता लेखन वा हस्तकला सिक्नुहोस्। पोखराको एक ज्येष्ठ दिदीले ७५ वर्षको उमेरमा चित्रकलामा स्वर्ण पदक जितेकी थिइन्। उनी भन्छिन्, “मेरो हात अझै चल्छ, मेरो मन अझै जीवित छ।” यात्रा गर्नुहोस् – लुम्बिनी, मुक्तिनाथ वा आफ्नो गाउँ। नयाँ ठाउँले मन ताजा बनाउँछ।

आर्थिक सुरक्षा – चिन्तामुक्त जीवन  
ज्येष्ठ उमेरमा पैसाको चिन्ता हुनुहुदैन। सरकारले ज्येष्ठ नागरिक भत्ता दिइरहेको छ – यो नियमित रूपमा लिनुहोस्। यदि सञ्चय कोष वा पेन्सन छ भने, त्यसलाई सुरक्षित राख्नुहोस्। साना लगानीहरू गर्नुहोस् – बचत खाता, मुद्दती खाता वा सहकारी। छोराछोरीलाई सबै सम्पत्ति एकैचोटि नदिनुहोस्, आफ्नो खर्चका लागि केही राख्नुहोस्।

स्वास्थ्य बीमा अनिवार्य गर्नुहोस्। नेपालमा “ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य बीमा” योजना छ – वार्षिक १००० रुपैयाँमा १ लाखसम्मको उपचार। यो पैसाभन्दा ठूलो सुरक्षा हो।

सामाजिक योगदान – जीवनको अर्थ  
ज्येष्ठ उमेरमा पनि समाजका लागि केही गर्न सकिन्छ। स्कूलमा गएर बालबालिकालाई नैतिक शिक्षा दिनुहोस्। मन्दिरमा भजन गाउनुहोस्। गाउँमा वृक्षरोपण गर्नुहोस्। आफ्नो अनुभव युवाहरूसँग बाँड्नुहोस्। एउटा ज्येष्ठ दाइले आफ्नो गाउँमा “ज्येष्ठ सल्लाह समिति” बनाएका थिए – युवाहरूले विवाह, व्यापार वा शिक्षा बारे सल्लाह लिन आउँछन्। यो उमेरमा सम्मान कमाउनु नै सबैभन्दा ठूलो खुसी हो।

स्मृतिका फूलहरू – जीवनको सुगन्ध  
हरेक साँझ डायरी लेख्नुहोस्। आज के भयो, कसलाई भेटियो, के सिकियो। यो डायरी तपाईंको आत्मकथा बन्नेछ। पुराना फोटोहरू हेर्नुहोस्, पुराना चिठीहरू पढ्नुहोस्। विगतका दुःखहरू पनि अब हाँसोको विषय बन्छन्। आफ्नो जीवनको एउटा कथा लेख्नुहोस् – “मेरो यात्रा”। यो तपाईंको सन्तानका लागि अमूल्य सम्पदा हुनेछ।

मृत्युको तैयारी – जीवनको अन्तिम सुन्दरता  
ज्येष्ठ उमेरमा मृत्युको बारेमा सोच्नु डर होइन, बुद्धिमत्ता हो। आफ्नो इच्छापत्र लेख्नुहोस्। सम्पत्ति कसलाई दिने, कसरी दिने स्पष्ट गर्नुहोस्। अन्तिम संस्कारको बारेमा परिवारसँग कुरा गर्नुहोस्। यो कुराले परिवारलाई भावनात्मक बोझ कम गर्छ। र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण – जीवनलाई पूर्ण रूपमा बाँच्नुहोस्। हरेक दिनलाई अन्तिम दिन ठानेर खुसीसाथ बिताउनुहोस्।

सुनौलो सूर्यास्तको मज्जा लिऔं  
ज्येष्ठ जीवन भनेको आराम होइन, नयाँ सुरुवात हो। यो उमेरमा तपाईंसँग समय छ, अनुभव छ, प्रेम छ। यो समयलाई बर्बाद नगर्नुहोस्। हरेक बिहान सूर्योदय हेर्नुहोस्, हरेक साँझ ताराहरू गन्नुहोस्। आफैंलाई माया गर्नुहोस्, अरूलाई माया बाँड्नुहोस्। यो उमेरको सुन्दरता यही हो – अब तपाईंले जीवनलाई होइन, जीवनले तपाईंलाई पछ्याउँछ।