एक्लै बस्ने ज्येष्ठ नागरिकको संख्या भयावह रूपमा बढ्ने चिन्ता : प्रविधि र सामुदायिक सहयोगबाट समाधानको खोजी

टोकियो, ७ नोभेम्बर २०२५। विश्वकै सबैभन्दा छिटो बुढ्यौलीतर्फ अघि बढिरहेको देश जापानमा एक्लै बस्ने ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या नाटकीय रूपमा बढ्ने क्रम तीव्र बन्दै गएको छ। राष्ट्रिय जनसंख्या तथा सामाजिक सुरक्षा अनुसन्धान संस्थाका अनुसार, सन् २०२० मा ६५ वर्षमाथिका एकल घरपरिवारहरू कुल घरपरिवारको २० प्रतिशतभन्दा कम थिए। तर यो संख्या आगामी दशकहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढ्नेछ। जापानका ४७ प्रान्तमध्ये १६ मा सन् २०४० सम्ममा एकल ज्येष्ठ घरपरिवारहरू २० प्रतिशतभन्दा माथि पुग्नेछन्, भने सन् २०५० सम्ममा तीन चौथाइभन्दा बढी प्रान्तहरूमा यो अनुपात २० प्रतिशत नाघ्नेछ। यसले सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा ठूलो दबाब पार्नुका साथै एक्लोपन र स्वास्थ्य समस्याहरूको महामारी निम्त्याउने खतरा बढाएको छ। 

यो संकटलाई सामना गर्न जापान सरकारले प्रविधि, सामुदायिक सहभागिता र नीतिगत सुधारहरूमा जोड दिँदै आएको छ। तर यी प्रयासहरू पर्याप्त छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न अझै जीवन्त छ। यस समाचारमा हामीले यो समस्याको गहिराइ, आधिकारिक तथ्यांकहरू, सफल उदाहरणहरू, विशेषज्ञहरूको मत र नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूका लागि सिक्न सकिने पाठहरू समेटेका छौं। जापानको यो अनुभवले नेपालमा पनि बढ्दो ज्येष्ठ जनसंख्याको सन्दर्भमा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।

जापानको बुढ्यौली संकट : आँकडा र पूर्वानुमान

जापानलाई सुपर एज्ड समाज भनिन्छ, जहाँ ६५ वर्षमाथिका जनसंख्या कुल जनसंख्याको २९.३ प्रतिशत छ। सन् २०२४ मा यो संख्या ३६.२५ मिलियन पुगेको थियो, जुन विश्वकै उच्च अनुपात हो। राष्ट्रिय जनसंख्या तथा सामाजिक सुरक्षा अनुसन्धान संस्थाको पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार, सन् २०५० सम्ममा एकल ज्येष्ठ घरपरिवारहरूको संख्या १०.८३९ मिलियन पुग्नेछ, जुन कुल घरपरिवारको २०.६ प्रतिशत हुनेछ। यो सन् २०२० को ७.३७ मिलियन अर्थात् १३.२ प्रतिशत भन्दा ४७ प्रतिशत बढी हो।

यो वृद्धिले स्वास्थ्य, पेन्सन र सामाजिक सेवामा ठूलो बोझ थप्नेछ। जापानको स्वास्थ्य बीमा खर्च सन् २०२५ सम्ममा ४० प्रतिशत बढ्ने अनुमान छ, भने पेन्सन कोषमा २५ प्रतिशत दबाब पर्नेछ। श्रमशक्तिमा १० लाखको कमी आउन सक्छ, जसले अर्थतन्त्रलाई संकुचित पार्न सक्छ। विशेष गरी कोडोकुशी अर्थात् एक्लो मृत्युको घटना बढ्दै गएको छ। सन् २००९ मा ३२,००० ज्येष्ठहरू एक्लै मरेका थिए, जुन सन् १९८३ को तुलनामा तीन गुणा बढी हो। यो समस्या पुरुषहरूमा बढी देखिन्छ, किनकि उनीहरूको सामाजिक सम्पर्क कम हुन्छ।

प्रान्तीय स्तरमा हेर्दा, होक्काइडो जस्ता ग्रामीण क्षेत्रहरू बढी प्रभावित छन्। सन् २०५० सम्ममा एकल ज्येष्ठ घरपरिवारहरू ४४ प्रतिशत पुग्न सक्छन्। टोकियो जस्ता शहरी क्षेत्रमा पनि १ मिलियनभन्दा बढी ज्येष्ठहरू एक्लै बस्नेछन्, तर यो अनुपात २० प्रतिशतभन्दा कम रहन सक्छ। यी आँकडाहरूले जापानको २०२५ समस्या लाई उजागर गर्छन्, जब बेबी बुम पुस्ता अर्थात् १९४७ देखि १९४९ सम्म जन्मिएकाहरू सबै ७५ वर्षमाथि पुग्नेछन्।

प्रविधिको सहारा : कृत्रिम बौद्धिकता र रोबोटबाट ज्येष्ठ हेरचाह

जापानले प्रविधिलाई ज्येष्ठ हेरचाहको मुख्य हतियार बनाएको छ। होक्काइडो प्रान्तमा सञ्चालित कृत्रिम बौद्धिकता आधारित एपले ३० ज्येष्ठहरूलाई दैनिक सहयोग पुर्याइरहेको छ। उदाहरणका लागि, ७० वर्षीया बाबा चिसाटोले यो एपमार्फत आफ्नो स्वास्थ्य स्थिति, औषधि सेवन र मनोबल साझा गर्छिन्। एपले स्थानीय अधिकारी र परिवारलाई रिपोर्ट पठाउँछ। यदि २४ घण्टाभित्र जवाफ नआएमा, अधिकारीहरू फोन गर्छन् वा घरमै पुग्छन्। बाबाले भन्छिन्, एक्लै बस्दा यी सन्देशहरू मेरो दैनिकीको हिस्सा बनेका छन्, म तिनलाई पर्खिन्छु। यसले एक्लोपन हटाएको छ।

यो प्रयासलाई विस्तार गर्दै जापानले सन् २०२५ को बजेटमा ३० बिलियन येन अर्थात् २०३.५ मिलियन डलर कृत्रिम बौद्धिकता र रोबोटिक्सका लागि विनियोजन गरेको छ। वासेदा विश्वविद्यालयले विकसित गरेको एआईआरईसी नामक १५० केजीको मानवसदृश रोबोटले डायपर फेर्ने, बेडसोर रोक्ने जस्ता कार्य गर्छ। यो रोबोटले ज्येष्ठहरूलाई सहयोग गर्दै हेरचाहकर्ताको अभाव पूर्ति गर्नेछ। सन् २०२४ मा जन्मदर रेकर्ड निम्न अर्थात् ७२०,९८८ पुगेपछि यो प्रविधि अझ आवश्यक बनेको छ।

सोम्पो होल्डिङ्स जस्ता कम्पनीहरूले कृत्रिम बौद्धिकतामार्फत कागजी काम घटाएर हेरचाहकर्ताहरूलाई दक्षता बढाइरहेका छन्। सन् २०३० सम्ममा यस्ता रोबोटहरू व्यावसायिक रूपमा उपलब्ध हुनेछन्, जसले डिमेन्सिया प्रभावित ज्येष्ठहरूलाई पोषण, व्यायाम र दैनिक सहयोग दिनेछन्। यी प्रयासहरूले ज्येष्ठहरूको मानसिक स्वास्थ्य सुधार्छन्, किनकि साप्ताहिक ५ घण्टा परिवारसँग समय बिताउनेहरूमा डिप्रेसनको जोखिम ४० प्रतिशत कम हुन्छ।

सामुदायिक सहभागिता : युवा र ज्येष्ठबीचको साझेदारी

प्रविधिबाहेक, जापानले सामुदायिक मोडेलहरूलाई प्राथमिकता दिएको छ। टोकियोमा ८२ वर्षीय मियामोटो कोइचिले आफ्नो घर १९ वर्षीय विश्वविद्यालय विद्यार्थी सिमिजु हारुकीसँग साझा गरेका छन्। मासिक भाडा ३०,००० येन अर्थात् २०० डलर मात्र छ, तर सम्झौतामा साप्ताहिक कुराकानी अनिवार्य छ। मियामोटो भन्छन्, एक्लै बस्दा कुनै राम्रो हुँदैन, बोल्ने कोही हुँदैन। युवाहरूसँग कुरा गर्दा ऊर्जा मिल्छ। हारुकीले भन्छन्, यो व्यवस्थाले मलाई सुरक्षित महसुस गराउँछ, भाडा बचाउँछ र ज्येष्ठ पुस्ताबारे बुझाउँछ। भविष्यमा उपयोगी हुनेछ।

यो मोडेल अन्डर वन रुफ प्रोजेक्ट जस्ता कार्यक्रमहरूबाट प्रेरित छ, जसमा गैरसरकारी संस्थाहरूले ज्येष्ठ र युवाहरूलाई जोड्छन्। सन् २०२५ सम्ममा जापानमा २,८०० साझा घरहरू छन्, जसमा ज्येष्ठ र एकल आमा बाबुहरू सामेल छन्। यसले एक्लोपन घटाउँछ र युवाहरूलाई सस्तो आवास दिन्छ। होक्काइदोको हिकारी नो साटो मा ज्येष्ठ र बालबालिकाको साझा केन्द्र छ, जसले ज्येष्ठहरूलाई उपयोगी महसुस गराउँछ।

यी प्रयासहरूले लैंगिक असमानता पनि सम्बोधन गर्छन्। जापानमा महिलाहरूले पुरुषहरूभन्दा पाँच गुणा बढी हेरचाह गर्छन्, तर यस्ता कार्यक्रमहरूले बोझ साझा गर्छन्।

सरकारी नीतिहरू : दीर्घकालीन रणनीति र चुनौतीहरू

जापान सरकारले सन् २०२५ लाई समुदाय आधारित एकीकृत हेरचाह प्रणालीको पूर्ण कार्यान्वयन वर्ष बनाएको छ। यसमा स्वास्थ्य, नर्सिङ, रोकथाम, आवास र जीविकोपार्जन सहयोग समावेश छन्। पेन्सन योग्य उमेर ६५ वर्ष पुर्याइएको छ, र सन् २०२५ सम्म पुरुषहरूका लागि यो लागू हुनेछ। महिलाहरूका लागि २०३० सम्म। बाल भत्ता बढाइएको छ : पहिलो र दोस्रो सन्तानका लागि ० देखि ३ वर्षमा १५,००० येन मासिक, ३ देखि हाईस्कूलसम्म १०,००० येन। तेस्रो र पछिका सन्तानका लागि सबै उमेरमा ३०,००० येन।

सन् २०२५ को बजेटमा ७३० बिलियन डलर छ, जसमा सामाजिक कल्याण र रक्षा बढाइएको छ। नर्सिङ बीमा र सार्वजनिक सहयोग विस्तार गरिनेछ। विदेशी श्रमिकहरूलाई प्रोत्साहन दिँदै आएको छ, तर अझै ३ प्रतिशत मात्र छन्। चारदिने कार्यसप्ताह जस्ता नीतिहरूले महिलाहरूलाई हेरचाहमा सहज बनाउँछन्।

तर चुनौतीहरू छन्। उत्पादकत्व घट्न सक्छ, साना कम्पनीहरूले बोझ सहन सक्दैनन्। विशेषज्ञ फुजिमोरी कात्सुहिको भन्छन्, परिवारले दिने सहयोग अब समाजले बोक्नुपर्छ। नर्सिङ बीमा र अन्य सार्वजनिक सहयोग बढाउनुपर्छ। अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार, श्रम अभावले कुल गार्हस्थ्य उत्पादन वृद्धि ०.४ प्रतिशत घटाउन सक्छ।

नेपालका लागि सिकाइ : समान चुनौती, फरक सन्दर्भ

जापानको यो संकट नेपाल जस्ता देशहरूका लागि चेतावनी हो। नेपालमा ६० वर्षमाथिका ज्येष्ठहरू कुल जनसंख्याको ९ प्रतिशत अर्थात् २ मिलियनभन्दा बढी छन्, जुन सन् २०२८ सम्म एजिङ सोसाइटी अर्थात् ७ प्रतिशत पुग्नेछ। सन् २०५४ सम्म एज्ड सोसाइटी अर्थात् १४ प्रतिशत बन्नेछ। युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा जानुले ज्येष्ठहरू एक्लै छन्, जसले एक्लोपन, स्वास्थ्य र आर्थिक समस्या निम्त्याउँछ।

नेपालको वरिष्ठ नागरिक ऐन, २०६३ ले ६० वर्षमाथिलाई ज्येष्ठ मान्छ, र ७० वर्षमाथिलाई मासिक ४,००० रुपैयाँ भत्ता दिन्छ। तर ७९.९ प्रतिशत मात्र पाउँछन्। गरिबी, शिक्षा र स्वास्थ्य अभावले चुनौती बढाएको छ। ज्येष्ठहरूको ५४ प्रतिशतले घरेलु काम गर्छन्, तर सामाजिक सुरक्षा कमजोर छ।

जापानबाट सिक्न सकिन्छ : कृत्रिम बौद्धिकता जस्ता प्रविधि सस्तो रूपमा लागू गर्नु, युवा ज्येष्ठ साझेदारी कार्यक्रम चलाउनु, र सामुदायिक हेरचाह प्रणाली विकास गर्नु। नेपालमा पनि जीवनचक्र आधारित नीति चाहिन्छ, जसमा लैंगिक समानता र सामाजिक निर्धारकहरूलाई जोड दिइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषले हरेक उमेरका लागि नीति सिफारिस गरेको छ। यदि नेपालले जापान जस्तो तयारी गरेन भने, आर्थिक बोझ र सामाजिक असन्तुलन बढ्नेछ।

निष्कर्ष : आशाको किरण र आवश्यक कदम

जापानको ज्येष्ठ संकटले देखाउँछ कि बुढ्यौली अवसर पनि हुन सक्छ। प्रविधि र सामुदायिक सहयोगले एक्लोपन घटाउँछन्, तर नीतिगत इच्छाशक्ति र लगानी आवश्यक छ। सन् २०५० सम्ममा विश्वका ६० देशमा ३० प्रतिशत जनसंख्या ६० वर्षमाथि हुनेछ, जसले जापानलाई मोडेल बनाउँछ। नेपाल जस्ता देशहरूले अबैबाट तयारी गर्नुपर्छ, ज्येष्ठहरूलाई बोझ नभई समाजको धन बनाउन।

यदि यी प्रयासहरू सफल भए, जापानले मात्र होइन, विश्वले नै सम्मानजनक बुढ्यौलीको मोडेल पाउनेछ। तर असफल भए सामाजिक सुरक्षा ध्वस्त हुन सक्छ। समयले जवाफ दिनेछ, तर अहिले नै कारबाही आवश्यक छ।