डीएनएको दोहोरो कुण्डल पत्ता लगाउने नोबेल विजेता जेम्स वाट्सनको ९६ वर्षमा निधन

 डीएनएको दोहोरो कुण्डल (डबल हेलिक्स) संरचना पत्ता लगाउने वैज्ञानिकमध्येका एक, नोबेल पुरस्कार विजेता जेम्स ड्यूई वाट्सनको ९६ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। सन् १९२८ अप्रिल ६ मा शिकागोमा जन्मिएका वाट्सनले सन् १९५३ मा बेलायती वैज्ञानिक फ्रान्सिस क्रिकसँग मिलेर डीएनएको संरचना पत्ता लगाएका थिए। यो खोजलाई बीसौँ शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो वैज्ञानिक सफलतामध्ये एक मानिन्छ।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको क्याभेन्डिस प्रयोगशालामा २५ वर्षीय वाट्सन र ३७ वर्षीय क्रिकले रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनको एक्स-रे क्रिस्टलोग्राफी तस्बिर (फोटो ५१) र अन्य वैज्ञानिकहरूको कामलाई आधार बनाएर डीएनए अणु दुईवटा कुण्डलको रूपमा घुमेको र आधार जोडी (A-T, G-C) ले जोडिएको हुन्छ भन्ने मोडल प्रस्तुत गरेका थिए। सन् १९५३ अप्रिल २५ मा प्रकृतिमा प्रकाशित ९०० शब्दको छोटो लेखले जैविक विज्ञानको इतिहास बदलिदियो।

सन् १९६२ मा वाट्सन, क्रिक र मोरिस विल्किन्सले चिकित्साविज्ञानतर्फ नोबेल पुरस्कार पाए। (रोजालिन्ड फ्र्याङ्कलिनलाई भने सन् १९५८ मा क्यान्सरबाट ३७ वर्षमै मृत्यु भइसकेकोले पुरस्कार दिइएन। पछिल्ला दशकहरूमा उनलाई यो खोजको वास्तविक नायिका मान्ने चलन बढ्दै गएको छ।)

वाट्सनको खोजले आनुवंशिक कोड पढ्ने, जीन क्लोनिङ, पीसीआर, जिनोम सिक्वेन्सिङ र आधुनिक जैवप्रौद्योगिकीको जग बसाल्यो। ह्युमन जिनोम प्रोजेक्टका निर्देशक रहँदा उनले सन् १९९० देखि १९९२ सम्म यो महत्वाकांक्षी योजना चलाए।

तर वाट्सनको करियरको उत्तरार्ध विवादले ढाकियो। सन् २००७ मा बेलायतको सन्डे टाइम्ससँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका थिए, “अफ्रिकाको विकासको सम्भावना निराशाजनक छ किनभने हाम्रा सबै सामाजिक नीतिहरू श्वेत मानिसहरूको बौद्धिक क्षमतामा आधारित छन्, तर परीक्षणहरूले देखाउँछन् कि अफ्रिकीहरूको बौद्धिक क्षमता कम छ।” उनले थपे, “जीनमा भिन्नता छ।”

यो अभिव्यक्तिपछि विश्वभरि निन्दा भयो। कोल्ड स्प्रिंग हार्बर प्रयोगशाला (जसको ३९ वर्षसम्म उनी निर्देशक/अध्यक्ष थिए) ले तुरुन्तै उनलाई सबै जिम्मेवारीबाट हटायो। अमेरिकी र बेलायती वैज्ञानिक संघहरूले उनको दाबीलाई “वैज्ञानिक रूपले गलत र नस्लवादी” भन्दै खारेज गरे।

वाट्सनले पछि माफी मागे र भने, “मलाई थाहा छैन कसरी यस्तो भनेँ, तर त्यो गलत थियो।” तर सन् २०१४ र २०१९ मा पनि उनले यस्तै विचार दोहोर्‍याएपछि उनलाई वैज्ञानिक समुदायले पूर्ण रूपमा बहिष्कार गर्‍यो। सन् २०१९ मा कोल्ड स्प्रिंग हार्बरले उनको सबै सम्मानजनक उपाधि खोस्यो।

वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ: IQ मा देखिने समूहगत भिन्नता वातावरण, शिक्षा, पोषण र सामाजिक अवसरमा निर्भर हुन्छ, जीनमा होइन। सन् २०२३ मा प्रकाशित १०० भन्दा बढी अध्ययनहरूको मेटा-एनालिसिसले प्रमाणित गर्‍यो कि “रेस र बौद्धिक क्षमताबीच कुनै जैविक सम्बन्ध छैन।”

वाट्सनको मृत्युपछि पनि वैज्ञानिकहरूले उनको योगदान र गल्ती दुवैलाई सम्झिएका छन्। नेचर जर्नलले लेख्यो, “उनको १९५३ को खोज अमर रहनेछ, तर उनको नस्लवादी विचारले वैज्ञानिकहरूलाई सधैं सचेत गराउनेछ कि विज्ञान कहिल्यै पूर्वाग्रहबाट मुक्त हुँदैन।”

जेम्स वाट्सनको निधनले एउटा युगको अन्त्य भएको छ — जुन युगले मानवलाई आफ्नै जैविक रहस्यको दर्पण देखायो, र साथसाथै त्यही दर्पणमा आफ्नै पूर्वाग्रह पनि झल्कायो।