विश्वभर ज्येष्ठ नागरिकको अधिकार र सुरक्षाका लागि नयाँ पहल: स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा जोड

विश्वभर ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या बढ्दै जाँदा उनीहरूको स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र मानव अधिकारको संरक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ पहलहरू सुरु भएका छन्। पछिल्ला केही दिनमा चीन, भियतनाम र नेपाल लगायतका देशहरूमा ज्येष्ठ नागरिक केन्द्रित महत्त्वपूर्ण नीतिगत निर्णयहरू र बहसहरू बाहिर आएका छन्।

चीनमा नयाँ 'दीर्घकालीन हेरचाह बीमा' सुरु
ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै चीनले हालै एक महत्त्वाकांक्षी 'दीर्घकालीन हेरचाह बीमा प्रणाली' (Long-term Care Insurance System) कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। यस योजनाले ६ महिनाभन्दा बढी समयदेखि शारीरिक वा मानसिक रूपमा अशक्त रहेका वृद्धवृद्धाहरूलाई नर्सिङ र चिकित्सा सेवाका लागि ठुलो आर्थिक राहत दिने लक्ष्य राखेको छ। यसले अस्पतालको भार कम गरी घरमै स्तरीय उपचार पाउने वातावरण निर्माण गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिको माग
संयुक्त राष्ट्र संघमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको अधिकारका लागि छुट्टै 'अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि' (International Convention) निर्माण गर्नुपर्ने मागले पुनः तीव्रता पाएको छ। विश्वभरका मानव अधिकारवादी संस्थाहरूले वृद्धवृद्धामाथि हुने विभेद र दुर्व्यवहार रोक्न विश्वव्यापी कानुनी संरचना आवश्यक रहेकोमा जोड दिइरहेका छन्।

भियतनाममा सामुदायिक 'दिवा हेरचाह' मोडेल
भियतनामको स्वास्थ्य मन्त्रालयले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई आफ्नै समुदायमा सक्रिय राख्न 'डे-टाइम केयर' (दिवा हेरचाह) केन्द्रहरूको प्रस्ताव गरेको छ। यस मोडेलले वृद्धवृद्धाहरूलाई एक्लोपनबाट बचाउन र उनीहरूको स्वास्थ्यको नियमित अनुगमन गर्न मद्दत पुग्ने बताइएको छ।

नेपालमा मन्त्रालयको संरचनाबारे बहस
नेपालमा पनि महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयलाई अन्य मन्त्रालयसँग गाभ्ने चर्चा चलेपछि अधिकारकर्मीहरूले यसको विरोध गरेका छन्। ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि छुट्टै संयन्त्र र बजेट आवश्यक पर्ने भन्दै यस मन्त्रालयको स्वतन्त्र अस्तित्व कायम राख्नुपर्ने सुझाव सरकारलाई दिइएको छ।

प्रविधिको बढ्दो प्रयोग
विश्वभर 'एज-टेक' (Age-tech) अर्थात् ज्येष्ठ नागरिक अनुकूल प्रविधिको प्रयोगमा लगानी बढ्दै गएको छ। वृद्धवृद्धाहरूलाई घरमै सुरक्षित राख्न मद्दत गर्ने सेन्सर, रोबोटिक सहयोगी र टेलि-मेडिसिन सेवाहरूमा नयाँ अनुसन्धानहरू सार्वजनिक भएका छन्।

यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस (अक्टोबर १) का लागि पनि "प्रतिरोधी र दिगो समाज निर्माणमा ज्येष्ठ नागरिकको भूमिका" भन्ने नाराका साथ विश्वव्यापी रूपमा तयारीहरू सुरु भइसकेका छन्।