श्रीलङ्काको ज्येष्ठ नागरिक केयर होममा भएको भीषण आगलागी , १२ जना ज्येष्ठ नागरिकको मृत्यु

श्रीलङ्काको ज्येष्ठ नागरिक केयर होममा भएको भीषण आगलागी नेपालका लागि एक दुःखद पाठ बनेको छ। यो घटनाले ज्येष्ठ नागरिकहरूको हेरचाह गर्ने संस्थाहरूमा सुरक्षा, नियमन र जिम्मेवारीको महत्त्वलाई एक पटक फेरि उजागर गरेको छ। अस्ति अर्थात् जुन ३ तारिख साँझ श्रीलङ्काको कलुतारा जिल्लाको अङ्गुरुवाटोटा क्षेत्रमा रहेको माव्पिया सेवना ज्येष्ठ नागरिक केयर होममा आगलागी हुँदा १२ जना ज्येष्ठ नागरिकको मृत्यु भएको छ भने सात देखि आठ जनाको घाइते भएका छन्। घटना साँझ करिब साढे पाँच बजे भएको थियो र आगोले पुरानो भवनलाई क्षणभरमै आफ्नो चपेटामा पार्‍यो। प्रहरी र स्थानीय प्रशासनले तत्काल उद्धार कार्य सुरु गरे पनि भीडभाड र संरचनागत कमजोरीका कारण क्षति ठूलो भयो।

यो केयर होम पूर्ण रूपमा अनरजिस्टर्ड थियो अर्थात् कुनै आधिकारिक दर्ता बिना सञ्चालन भइरहेको थियो। यसको क्षमता जम्मा १५ जनाको जति थियो तर त्यहाँ ७० भन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिक र केही मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूलाई राखिएको थियो। अत्यधिक भीडका कारण उद्धार कार्य जटिल बनेको थियो। घटनास्थलमा १० जनाको मृत्यु भएको थियो भने अस्पताल पुर्‍याउँदा थप दुई जनाको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ। ५१ जनालाई सुरक्षित रूपमा उद्धार गरी नजिकको सरकारी विद्यालयमा सारिएको थियो। घाइतेहरूमा मुख्य रूपमा धुवाँको असर र चोटपटकका कारण अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ। केयर होमका डाइरेक्टर इसुरु अनुष्कालाई लापरवाहीको आरोपमा पक्राउ गरिएको छ र अदालतले एक साता थुनामा राखेर अनुसन्धान गर्न आदेश दिएको छ।

आगोको कारण अझै पूर्ण रूपमा पत्ता लागेको छैन तर प्रारम्भिक अनुसन्धान अनुसार विद्युतीय सट  सर्किट वा ग्यास सिलिन्डरको समस्या भएको हुन सक्ने आशङ्का गरिएको छ। भवन पुरानो र जीर्ण थियो। त्यहाँ फायर अलार्म, स्मोक डिटेक्टर, स्प्रिङ्कलर जस्ता आधारभूत सुरक्षा उपकरणहरूको अभाव थियो। इमरजेन्सी एक्जिटको व्यवस्था पनि पर्याप्त थिएन। ज्येष्ठ नागरिकहरूको शारीरिक क्षमता कम भएकाले उनीहरूलाई समयमै बाहिर निकाल्न सकिएन। यो घटनाले दक्षिण एसियाली देशहरूमा ज्येष्ठ हेरचाहको क्षेत्रमा रहेको नियमनको कमजोरीलाई स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। श्रीलङ्काको राष्ट्रिय एल्डर्स सेक्रेटरियटका अनुसार पनि यो संस्थालाई पटक पटक चेतावनी दिइएको थियो तर त्यसलाई बेवास्ता गरिएको थियो।

नेपालमा पनि ज्येष्ठ नागरिकको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दै छ। नेपालको जनगणना अनुसार ६० वर्ष माथिका व्यक्तिहरूको अनुपात बढ्दो छ र आगामी दिनमा यो झन् बढ्ने अनुमान छ। परम्परागत रूपमा परिवारले हेरचाह गर्ने संस्कृति भए पनि आधुनिक जीवनशैली, बसाइँसराइ र आर्थिक दबाबका कारण निजी तथा सामुदायिक केयर होमहरू बढ्दै छन्। तर यी मध्ये धेरैजसो मापदण्डअनुसार सञ्चालन भइरहेका छैनन्। श्रीलङ्काको यो घटनाबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ। सबैभन्दा पहिले कडा दर्ता र लाइसेन्सिङ प्रक्रिया लागू गर्न आवश्यक छ। नेपालमा Senior Citizens Act २०६३ छ जसले ज्येष्ठ नागरिकको अधिकार, हेरचाह र संरक्षणको व्यवस्था गरेको छ तर कार्यान्वयन पक्ष अत्यन्त कमजोर छ।

सबै ज्येष्ठ केयर होमहरूलाई स्थानीय तह, सामाजिक कल्याण परिषद् र स्वास्थ्य मन्त्रालयमा अनिवार्य दर्ता गर्नुपर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। दर्ता गर्दा भवनको क्षमता, स्टाफको संख्या, सुरक्षा मापदण्ड र सेवा गुणस्तरको जाँच गर्नुपर्छ। क्षमताभन्दा बढी बासिन्दा राख्न नपाइने स्पष्ट नियम बनाउनु पर्छ। श्रीलङ्कामा जस्तै ओभरक्राउडिङले ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। नेपालमा पनि यस्ता घटना दोहोरिन नदिन नियमित अनुगमन अनिवार्य बनाउनु पर्छ। स्थानीय सरकार र प्रहरीले हरेक त्रैमासिक रूपमा निरीक्षण गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

फायर सेफ्टी सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। हरेक केयर होममा फायर अलार्म, स्मोक डिटेक्टर, फायर एक्स्टिङ्गुइशर, स्प्रिङ्कलर सिस्टम र इमरजेन्सी लाइटिङ अनिवार्य गर्नुपर्छ। भवन निर्माण गर्दा नै फायर विभागबाट क्लियरन्स लिनुपर्ने र भवन एक तले वा ग्राउन्ड फ्लोर प्राथमिकता दिनुपर्छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि चौडा कोरिडोर, ननस्लिपरी फ्लोर, र्याम्प र बहुविध एक्जिटको व्यवस्था गर्नु पर्छ। नियमित फायर ड्रिल र स्टाफ तालिम दिनु पर्छ। कर्मचारीहरूलाई प्राथमिक उपचार, उद्धार र इभ्याकुएसनको तालिम दिनु आवश्यक छ। नेपालको भूकम्पीय जोखिमलाई मध्यनजर गर्दा भवनहरूलाई भूकम्प प्रतिरोधी बनाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

नेपाल सरकारले ज्येष्ठ नागरिक नीतिलाई थप मजबुत बनाउन सक्छ। Senior Citizens Act लाई संशोधन गरी स्पष्ट मापदण्डहरू थप्न सकिन्छ। निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन दिँदै गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न सब्सिडी, तालिम र प्राविधिक सहयोग दिन सकिन्छ। साथै, परिवारलाई जिम्मेवार बनाउने अभियान पनि चलाउनु पर्छ। धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरू आफन्तबाट टाढा भएर केयर होममा बस्न बाध्य छन्। उनीहरूलाई सम्मानजनक जीवन दिनु राज्य र समाज दुवैको दायित्व हो। बीमा व्यवस्था पनि अनिवार्य गर्न सकिन्छ जसले संस्था र बासिन्दा दुवैलाई जोखिमबाट बचाउँछ।

सुरक्षित ज्येष्ठ केयर होम सञ्चालनका लागि भौतिक संरचना, मानव संसाधन र प्रक्रियागत तयारी तीनै पक्षमा ध्यान दिनु पर्छ। भवन निर्माणमा फायर सेफ्टी मापदण्ड पालना गर्नु, नियमित मर्मत सम्भार गर्नु, इलेक्ट्रिकल र ग्यास उपकरणहरूको नियमित जाँच गर्नु आवश्यक छ। स्टाफ पर्याप्त र प्रशिक्षित हुनुपर्छ। प्रत्येक बासिन्दाको स्वास्थ्य रेकर्ड राख्ने, उनीहरूको परिवारसँग नियमित सम्पर्क राख्ने र इमरजेन्सी प्रोटोकल तयार पार्नु पर्छ। वर्षमा कम्तीमा एक पटक फायर रिस्क असेसमेन्ट गर्नु पर्छ। यी सबै कुराहरू लागू गर्न स्थानीय तहलाई मुख्य जिम्मेवारी दिन सकिन्छ।

यो घटनाले हामीलाई सम्झाउँछ कि ज्येष्ठ नागरिकहरू समाजको आधार स्तम्भ हुन्। उनीहरूले जीवनभर देश र परिवारको लागि योगदान दिएका हुन्छन्। उनीहरूलाई सुरक्षित र सम्मानजनक वातावरण दिनु हाम्रो कर्तव्य हो। श्रीलङ्काको यो दुःखद घटनाबाट प्रभावित भएका परिवारप्रति हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दछु। नेपालमा यस्ता घटना नदोहोरियोस् भन्नका लागि सबै सरोकारवालाहरूले तत्काल कदम चाल्नु पर्छ। सरकार, स्थानीय तह, गैरसरकारी संस्था, निजी सञ्चालक र आम नागरिक मिलेर ज्येष्ठ हेरचाहको क्षेत्रलाई सुरक्षित र गुणस्तरीय बनाउन सक्छौं।

नेपालमा हाल करिब ७० वटा दर्ता भएका वृद्धाश्रमहरू छन् तर अनरजिस्टर्डहरूको संख्या धेरै हुन सक्छ। यिनीहरूलाई मापदण्डमा ल्याउन अभियान चलाउनु पर्छ। स्वास्थ्य सेवा, पोषण, मनोरञ्जन र सामाजिक क्रियाकलापलाई पनि केयर होममा समावेश गर्नु पर्छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई मात्र आश्रय नभई पूर्ण जीवन दिन सक्ने संस्थाहरू विकास गर्नु चुनौतीपूर्ण तर आवश्यक छ। यो घटनाको अनुसन्धानबाट जे जे पाठ सिकिन्छ त्यसलाई नेपालले आफ्नो नीति निर्माणमा प्रयोग गर्न सक्छ।

अन्तमा, ज्येष्ठ नागरिक केयर होमहरू केवल व्यवसाय होइनन्। यी सामाजिक जिम्मेवारी बोकेका संस्थाहरू हुन्। सुरक्षा, माया र सम्मानका साथ उनीहरूलाई हेरचाह गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो। श्रीलङ्काको घटनाले हामीलाई जागरूक बनाएको छ। अब हामीले व्यावहारिक कदम चाल्नु पर्छ ताकि यस्ता दुर्घटनाहरूबाट मुक्त रहन सकियोस्। नेपालको ज्येष्ठ नागरिकहरूले सुरक्षित र सुखी जीवन बिताउन सकून् भन्ने कामना गर्दछु। यो घटना मात्र एक चेतावनी हो। यसलाई अवसर बनाएर हामीले राम्रो भविष्य निर्माण गर्न सक्छौं।