संयुक्त राष्ट्र सङ्घले विश्व ज्येष्ठ नागरिक दुर्व्यवहार विरुद्धको चेतना दिवस २०२६ को नारा सार्वजनिक गर्‍यो : “सजगता भन्दा माथि, रोकथामलाई प्रभावकारी बनाऔं”

संयुक्त राष्ट्र सङ्घले हिजो न्यूयोर्कस्थित आफ्नो मुख्यालयबाट जुन १५ मा मनाइने विश्व ज्येष्ठ नागरिक दुर्व्यवहार विरुद्धको चेतना दिवस (World Elder Abuse Awareness Day – WEAAD २०२६) को लागि यस वर्षको विशेष नारा र कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको छ। यस वर्षको नारा “Beyond Awareness: Making Elder Abuse Prevention Work” (सजगता भन्दा माथि : ज्येष्ठ नागरिकमाथि हुने दुर्व्यवहार रोकथामलाई प्रभावकारी बनाऔं) रहेको छ। यो नाराले केवल जागरण मात्र नभई व्यावहारिक रोकथाम, पहिचान र प्रतिक्रिया प्रणालीको विकासमा जोड दिन्छ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घको आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग (UN DESA), अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ दुर्व्यवहार रोकथाम सञ्जाल (INPEA), मानव अधिकार उच्चायुक्तको कार्यालय (OHCHR) र एनजीओ कमिटी अन एजिङ न्यूयोर्कको संयुक्त प्रयासमा यो दिवस मनाइँदै छ। मुख्य कार्यक्रम जुन ११, २०२६ मा न्यूयोर्कको यूएन मुख्यालयमा आयोजना हुने छ। यो कार्यक्रम विकलांग व्यक्तिका अधिकार सम्बन्धी सम्मेलनको साइड इभेन्टको रूपमा हुनेछ।

कार्यक्रममा स्थानीय सरकार, नीति निर्माता, समुदायका व्यवसायी र मानव अधिकार विज्ञहरूले भाग लिने छन्। उनीहरूले ज्येष्ठ दुर्व्यवहारलाई कसरी प्रभावकारी रूपमा रोक्ने, पहिचान गर्ने र प्रतिक्रिया दिने भन्ने विषयमा छलफल गर्नेछन्। यसले ज्येष्ठ नागरिक र विकलांगता मुद्दाहरूबीचको सम्बन्धलाई पनि जोड दिन्छ किनकि धेरै ज्येष्ठहरूले उमेरसँगै विकलांगता अनुभव गर्छन्।

 ज्येष्ठ दुर्व्यवहारको विश्वव्यापी अवस्था
ज्येष्ठ दुर्व्यवहार शारीरिक, मानसिक, आर्थिक, यौनिक वा उपेक्षा (neglect) को रूपमा हुन सक्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) अनुसार समुदायमा बस्ने ६० वर्ष माथिका एक मध्ये छ जनाले विगत एक वर्षमा कुनै न कुनै रूपको दुर्व्यवहार अनुभव गर्छन्। संस्थागत हेरचाह केन्द्रहरूमा यो दर झन् उच्च छ। सन् २०५० सम्म ज्येष्ठ दुर्व्यवहारको शिकार हुनेको संख्या ३२ करोड पुग्ने अनुमान छ किनकि विश्वव्यापी रूपमा ६० वर्ष माथिको जनसंख्या २ अर्ब पुग्दै छ।

यो समस्या विकासशील र विकसित देश दुवैमा छ तर रिपोर्टिङ अत्यन्त कम छ। धेरै देशहरूमा यो मुद्दा अझै पनि लुकाइन्छ वा परिवारभित्रकै कुराको रूपमा हेरिन्छ। उमेरको आधारमा भेदभाव (ageism), आर्थिक निर्भरता, सामाजिक अलगाव र अपर्याप्त हेरचाह प्रणाली मुख्य कारणहरू हुन्।

नेपालको सन्दर्भमा चुनौती
नेपालमा पनि ज्येष्ठ नागरिकको संख्या बढ्दो छ। विभिन्न अध्ययनहरू अनुसार ज्येष्ठहरूमा दुर्व्यवहारको दर ४३ देखि ५५ प्रतिशत सम्म छ। उपेक्षा र मानसिक/भावनात्मक दुर्व्यवहार सबैभन्दा बढी देखिएको छ। महिलाहरू, विधवा र आर्थिक रूपमा निर्भर ज्येष्ठहरू बढी जोखिममा छन्।

परम्परागत संयुक्त परिवारको संरचना कमजोर हुँदै गएको, बसाइँसराइ र आर्थिक दबाबका कारण धेरै ज्येष्ठहरू एक्लो वा अपर्याप्त हेरचाहमा छन्। श्रीलङ्काको केयर होम आगलागी जस्ता घटनाहरूले पनि संस्थागत हेरचाहको सुरक्षा र मापदण्डको कमी देखाएका छन्। नेपालमा Senior Citizens Act २०६३ जस्ता कानुन छन् तर कार्यान्वयन कमजोर छ। रिपोर्टिङ र सहयोग संयन्त्र पर्याप्त छैनन्।

दिवसको महत्त्व र सन्देश
यो वर्षको नाराले “सजगता भन्दा माथि” भन्नुको अर्थ हो कि जागरणमात्र पर्याप्त छैन। हामीले बलियो नीति, समुदायमा आधारित हेरचाह कार्यक्रम, प्रशिक्षित कार्यकर्ता, रिपोर्टिङ प्रणाली र न्यायमा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। परिवार, समुदाय, सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबीच सहकार्य आवश्यक छ।

संयुक्त राष्ट्रले यो दिवसलाई मानव अधिकार र सार्वजनिक स्वास्थ्य मुद्दाको रूपमा हेर्छ। यसले दशक अफ हेल्दी एजिङ (२०२१–२०३०) जस्ता पहलहरूसँग पनि जोडिन्छ।

नेपालले के गर्न सक्छ ?
- ज्येष्ठ हेरचाह नीति र कानुनलाई प्रभावकारी बनाउने।
- स्थानीय तहमा नियमित अनुगमन र रिपोर्टिङ संयन्त्र स्थापना गर्ने।
- केयर होम र आश्रमहरूलाई मापदण्डअनुसार दर्ता र निरीक्षण गर्ने।
- परिवार र समुदायमा जागरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
- आर्थिक सहयोग, स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक सुरक्षा मजबुत बनाउने।

विश्व ज्येष्ठ नागरिक दुर्व्यवहार विरुद्धको चेतना दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ कि ज्येष्ठहरूले जीवनभर गरेको योगदानको सम्मान गर्नु र उनीहरूलाई सुरक्षित, सम्मानजनक जीवन दिनु हाम्रो साझा दायित्व हो। यो दिवसलाई केवल एक दिनको कार्यक्रममा सीमित नराखी निरन्तर अभियान बनाउनु पर्छ।

सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो आवाज जोडौं । ज्येष्ठहरूको हक, सुरक्षा र सम्मानका लागि सँगै काम गरौं। उनीहरूको अनुभव र बुद्धिले हाम्रो समाजलाई अझ बलियो बनाउँछ।