स्ट्यानफोर्डको माछा अध्ययनले देखायो, मध्यम उमेरमा दैनिक सक्रियता र रात्री सुत्ने बानीले आयु बढाउने संकेत

स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको एक नयाँ अध्ययनले मध्यम उमेरमा देखिने दैनिक गतिविधि र सुत्ने बानीले कुनै जीवको आयु कति लामो हुन्छ भन्ने पूर्वानुमान गर्न सकिने प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ। अफ्रिकी टर्कोइस किलिफिस (एक प्रकारको छोटो आयु भएको माछा) मा गरिएको यो अध्ययनले देखाएअनुसार मध्यम उमेरमा सक्रिय रहने र मुख्य रूपमा राति सुत्ने माछाहरू लामो समय बाँचेका थिए भने कम सक्रिय र दिनमा बढी सुत्ने माछाहरूको आयु छोटो भएको थियो।  

यो अध्ययन मार्च १२, २०२६ मा साइन्स जर्नलमा प्रकाशित भएको हो र यसलाई हेल्थडे न्यूजले अप्रिल ५, २०२६ मा विस्तृत रूपमा रिपोर्ट गरेको छ। अध्ययनका अनुसार जीन र वातावरण उस्तै भएका ८१ वटा माछालाई जन्मदेखि मृत्युसम्म २४ घण्टा निरन्तर भिडियो क्यामेराले निगरानी गरिएको थियो। यसले अरबौं फ्रेमहरूको विश्लेषण गर्दै माछाको मुद्रा, गति, आराम र आन्दोलनलाई १०० वटा ‘व्यवहारिक अक्षर’ (behavioral syllables) मा विभाजन गरेको थियो।  

अध्ययनकर्ताहरूले पत्ता लगाए कि माछाको ‘प्रारम्भिक मध्यम उमेर’ अर्थात् ७० देखि १०० दिनको उमेरमा नै व्यवहारिक भिन्नता स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्छ। जुन माछाहरूले दिनमा जोडदार रूपमा पौडी खेल्थे, सक्रिय रहन्थे र मुख्य रूपमा राति सुत्थे तिनीहरूको आयु ८ महिनासम्म पुग्यो। तर जुन माछाहरूले कम गतिविधि देखाए, दिनमा बढी सुत्थे र ढिलो गतिमा हिँड्थे तिनीहरू ४ महिनामै मरे। यी भिन्नता जीन र वातावरण एकै भए पनि देखिएका थिए।  

अध्ययनका प्रमुख लेखक क्लेयर एन. बेडब्रुक र रवि डी. नाथ (दुवै स्ट्यानफोर्डको वु त्साई न्यूरोसाइन्स इन्स्टिच्युटका पोस्टडक्टोरल स्कलर) ले मेसिन लर्निङ मोडेल प्रयोग गरी मध्यम उमेरका केही दिनको मात्र व्यवहारिक डाटाबाट आयु पूर्वानुमान गर्न सकिने देखाएका छन्। उनीहरूका अनुसार माछाको आयु ४ देखि ८ महिनाको बीचमा हुन्छ तर यस्तो छोटो आयु भएको जीवमा पनि उमेर बढ्ने प्रक्रिया क्रमिक होइन बरु चरणबद्ध रूपमा हुन्छ। अधिकांश माछाले २ देखि ६ वटा ‘आकस्मिक परिवर्तन’ (sudden behavioral shifts) अनुभव गर्छन् जुन केही दिनसम्म चल्छ र त्यसपछि लामो समय स्थिर रहन्छ।  

यो अध्ययनका सिनियर लेखक एन ब्रुनेट (स्ट्यानफोर्ड मेडिसिनकी जेनेटिसिस्ट) ले भनिन्, “व्यवहारले मस्तिष्क र शरीरको सम्पूर्ण अवस्थालाई एकीकृत रूपमा देखाउँछ। आणविक मार्करहरूले जीवको केही भाग मात्र देखाउँछन् तर व्यवहारले पूरै जीवलाई निरन्तर र गैर-आक्रमक रूपमा देखाउँछ।” उनले थपिन्, “हामीले उमेर बढ्ने प्रक्रियालाई ढिलो र क्रमिक सोचेका थियौं तर यो स्थिर अवधि र आकस्मिक परिवर्तनको संयोजन हो।”  

अर्का लेखक रवि नाथले भने, “एउटै उमेरका दुई जीवलाई हेर्दा तिनीहरूको व्यवहारबाट मात्र उनीहरू फरक–फरक गतिमा उमेर बढिरहेका छन् भन्ने थाहा हुन्छ।” क्लेयर बेडब्रुकले थपिन्, “मध्यम उमेरमा नै व्यवहारिक परिवर्तनले भविष्यको स्वास्थ्य र आयु बारे संकेत दिन्छ।”  

यो अध्ययनले मानव स्वास्थ्यसँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्ध जोडेको छ। किलिफिसमा जस्तै मानिसमा पनि मध्यम उमेरमा सक्रियता र राम्रो सुत्ने बानी (circadian rhythm) ले दीर्घायुमा योगदान दिन सक्छ। अध्ययनकर्ताहरूका अनुसार मानिसमा पनि वियरेबल डिभाइस (जस्तै स्मार्टवाच) मार्फत दैनिक गतिविधि र सुत्ने बानी ट्र्याक गर्दा उमेर बढ्ने गति पहिल्याउन सकिन्छ। सुत्ने गुणस्तर घट्नुले संज्ञानात्मक ह्रास र न्यूरोडिजेनेरेटिभ रोग निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ भन्ने पहिलेका अध्ययनहरूसँग यो मिल्छ।  

स्ट्यानफोर्डका अनुसन्धानकर्ताहरूले अब यसलाई मानवमा लागू गर्न सकिने हस्तक्षेपहरू (dietary change, genetic strategy वा brain monitoring) को परीक्षण गर्ने योजना बनाएका छन्। बेडब्रुकले भनेकी छन्, “वियरेबल्स र दीर्घकालीन ट्र्याकिङ बढ्दै गएको अवस्थामा यस्तै सिद्धान्त मानिसमा पनि लागू हुन्छ कि भनेर परीक्षण गर्न उत्साहित छु।” नाथले सुत्ने बानी सुधार्ने हस्तक्षेपहरूमा थप अध्ययन गर्न चाहेका छन्।  

यो अध्ययनले परम्परागत उमेर अनुसन्धानको सीमालाई चुनौती दिएको छ। पहिलेका अध्ययनहरूले युवा र वृद्ध जीवको तुलना गर्थे तर यसले एउटै जीवको पूरै जीवनकाल ट्र्याक गरी व्यक्तिगत भिन्नता देखाएको छ। किलिफिसलाई उमेर अनुसन्धानको आदर्श मोडेल मानिन्छ किनकि यसको आयु छोटो छ तर मस्तिष्क जटिल छ र मानिससँग धेरै जैविक समानता छ।  

हेल्थडे न्यूजको रिपोर्टमा उल्लेख छ कि यो अध्ययनले मध्यम उमेरमा सामान्य व्यवहार (movement and sleep) ले दीर्घायुको पूर्वानुमान गर्न सकिने ‘व्यवहारिक घडी’ (behavioral clock) को अवधारणा प्रस्तुत गरेको छ। यसले भविष्यमा व्यक्तिगत स्वास्थ्य योजना बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।  

यो नतिजा विश्वव्यापी उमेर अनुसन्धानसँग जोडिन्छ। गत वर्षको विश्व बुढ्यौली महोत्सवमा पनि प्रविधि र हेरचाह मोडेलमार्फत वृद्धावस्थालाई गुणस्तरीय बनाउने छलफल भएको थियो। राइस युनिभर्सिटीको ‘लाइफलङ युनिभर्सिटी’ जस्ता कार्यक्रमले पनि मध्यम उमेरमा सक्रियता र मानसिक उत्तेजना बढाउनेतर्फ जोड दिएका छन्। यस अध्ययनले त्यस्ता प्रयासहरूलाई वैज्ञानिक आधार दिन्छ।  

अध्ययनमा ८ वटा अंग (मुख्य रूपमा कलेजो) को जीन अभिव्यक्ति पनि विश्लेषण गरिएको थियो। छोटो आयु भएका माछामा प्रोटिन उत्पादन र सेल मर्मत सम्बन्धी जीन बढी सक्रिय देखिए जसले व्यवहारिक परिवर्तनसँग जोडिन्छ।  

अध्ययनलाई नाइट इनिसिएटिभ फर ब्रेन रेजिलियन्स, नेशनल इन्स्टिच्युट अफ हेल्थ र अन्य संस्थाहरूले आर्थिक सहयोग गरेका थिए। यसले उमेर बढ्ने प्रक्रियालाई ‘स्टेप–वाइज’ (chained architecture) रूपमा बुझ्ने नयाँ ढोका खोलेको छ।  

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो नतिजा मानिसमा पनि लागू हुन सक्छ। मध्यम उमेरमा दैनिक ३० मिनेट व्यायाम, ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा र नियमित दिनचर्या अपनाउनेले दीर्घायु बढाउन सकिन्छ भन्ने अन्य अध्ययनहरूसँग पनि यो मिल्छ। उदाहरणका लागि, युनिभर्सिटी अफ सिड्नीको एक अध्ययनले सुत्ने, व्यायाम र खानपानमा सानो सुधारले नै एक वर्ष आयु थप्न सकिने देखाएको थियो।  

यो अध्ययनले स्वास्थ्य नीति निर्माताहरूलाई पनि सन्देश दिन्छ। मध्यम उमेरका व्यक्तिहरूमा सक्रियता र सुत्ने बानी सुधार्ने अभियान चलाइएमा समाज स्तरमा नै दीर्घायु बढ्न सक्छ। विशेष गरी विकासोन्मुख देशहरूमा जहाँ वृद्ध जनसंख्या बढ्दै छ, यस्ता सरल तर प्रभावकारी बानीले ठूलो फरक पार्न सक्छ।  

समग्रमा, स्ट्यानफोर्डको यो अध्ययनले उमेर अनुसन्धानमा नयाँ आयाम थपेको छ। व्यवहार मात्र हेरेर पनि आयु पूर्वानुमान गर्न सकिने प्रमाणले भविष्यमा व्यक्तिगत चिकित्सा (personalized medicine) लाई सहज बनाउने छ। हेल्थडे रिपोर्टले यसलाई ‘समुद्री जीवबाट मानिसको उमेर बुझ्ने’ कथा भनेर प्रस्तुत गरेको छ जसले वैज्ञानिक उत्सुकता मात्र होइन, व्यावहारिक स्वास्थ्य सल्लाह पनि दिन्छ।  

अध्ययनकर्ताहरू अब प्रिन्सटन विश्वविद्यालयमा आफ्नो ल्याब सञ्चालन गर्दै थप हस्तक्षेप परीक्षण गर्न लागेका छन्। यसले भविष्यमा मध्यम उमेरमा नै उमेर बढ्ने गति नियन्त्रण गर्ने उपायहरू विकास गर्न मद्दत गर्नेछ।