पर्दापछाडिको संसार र उज्यालोको खोजी: सहायक प्रविधिको अपरिहार्यता:

बिहानीको झुल्के घामले कोठाको झ्यालबाट भित्र चिहाउँदै गर्दा सोफाको एक कुनामा बसेर १४ वर्षकी आकृति आफ्नो हातमा एउटा सानो यन्त्र चलाउँदै थिइन्। उनी दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएकी व्यक्ति हुन्, तर उनको दिमागमा संसारका अनगिन्ती रङ र अक्षरहरू सल्बलाई रहेका छन्। उनको कोठाको झ्याल बाहिर चराचुरुङ्गीहरूको चिरबिर आवाज सुनिएको थियो भने चिसो सिरेटो भित्र पस्दा उनले मौसमको परिवर्तनलाई गहिरो गरी महसुस गरिरहेकी थिइन्। उनको हातमा भएको त्यो यन्त्र अरू केही नभएर ब्रेल नोटटेकर र एउटा स्क्रिन रिडर सफ्टवेयर जडित स्मार्टफोन थियो, जसले स्क्रिनमा भएका अक्षरहरूलाई आवाजमा रूपान्तरण गरेर उनलाई सुनाइरहेको थियो।
ठीक त्यही समयमा, उनको छिमेकी र अनन्य मित्र १४ वर्षकै आयुष हातमा एउटा मोटो पुस्तक बोकेर कोठाभित्र पस्यो। आयुष सपाङ्ग छ, र उसलाई लाग्छ कि संसारमा जे जति कुराहरू उसले देख्छ, भोग्छ र अनुभव गर्छ, त्यो सबैका लागि उत्तिकै सहज र स्वाभाविक छ। उसले कतिपय अवस्थामा सोच्ने गर्थ्यो कि जीवन एउटा सरल रेखा जस्तै हो, जहाँ सबै जना आफ्नै खुट्टाले हिँड्छन्, आफ्नै आँखाले संसार नियाल्छन्, आफ्नै कानले सुन्छन् र आफ्नै आवाजमा कुराकानी गर्छन्। तर आजको यो बिहानी यी दुई बालसखाहरूका बीचमा एउटा यस्तो गम्भीर, गहिरो, विस्तृत र आँखै खोलिदिने संवादको साक्षी बन्दै थियो, जसले केवल आयुषलाई मात्र होइन, यो समाजका ठूलाठूला नीतिनिर्माता, कानुनी सल्लाहकार, अर्थशास्त्री, शिक्षाविद् र कथित सभ्य मानिसहरूलाई पनि झसङ्ग बनाउने सामर्थ्य राख्थ्यो।
आयुषले आकृतिको नजिकै सोफामा बस्दै कौतुहलतापूर्वक सोध्यो, "आकृति, तिमी जतिबेला पनि यो मोबाइलमा केही न केही सुनिरहेकी हुन्छौ, कानमा इयरफोन झुन्ड्याएकी हुन्छौ। तिम्रो आँखाले स्क्रिनमा त देख्दैन, अनि तिमी यो मोबाइल चाहिँ कसरी चलाउँछौ नि? म तो अचम्म पर्छु, तिमी कसरी स्क्रिन नहेरीकन मलाई म्यासेज पठाउन सक्छौ र मैले पठाएको फोटो वा टेक्स्ट बुझ्न सक्छौ?"
आकृतिले आफ्नो मोबाइलको स्क्रिन लक गर्दै विस्तारै मुस्कुराएर भनिन्, "आयुष, म आँखाले देख्दिनँ तर मेरो मोबाइलमा एउटा विशेष प्रविधि छ जसले मलाई स्क्रिनमा जे कुरा छ, त्यो सबै कुरा ठूलो स्वरमा पढेर सुनाउँछ। यसलाई हामी स्क्रिन रिडर सफ्टवेयर भन्छौँ। म औंलाले स्क्रिनमा जहाँ छुन्छु, यसले त्यहाँ के लेखेको छ भनेर करकर मलाई सुनाउँछ। म त्यही आवाज सुनेर तिमीले जस्तै फेसबुक, ह्वाट्सएप चलाउँछु, इन्टरनेटमा डकुमेन्टहरू पढ्छु र कपी-पेस्ट पनि गर्छु। तिमीहरूका लागि आँखाले हेरेर दिशा र स्थान पत्ता लगाउनु जति स्वाभाविक छ, मेरो लागि कानले सुनेर र औंलाले स्पर्श गरेर डिजिटल संसारको यात्रा गर्नु उत्तिकै सहज छ। यो प्रविधि नहुने हो भने म यो बन्द कोठाभित्र एउटा जीवित लास जस्तै बन्न पुग्छु, जसको पहुँच बाहिरी संसारसँग पूर्ण रूपमा टुट्छ।"
आयुषले अचम्म मान्दै सोध्यो, "ए! स्क्रिन रिडर भनेको

 त्यस्तो पो हो? अनि तिम्रो यो एन्ड्रोइड मोबाइलमा भएको सफ्टवेयरको नाम चाहिँ के हो नि? यसले कसरी बोल्छ? यो कसरी सम्भव भयो? के यो सबै मोबाइलमा पहिले नै हुन्छ कि छुट्टै हाल्नुपर्छ?"
आकृतिले मोबाइल अन गरेर देखाउँदै भनिन्, "मेरो यो एन्ड्रोइड फोनमा भएको सफ्टवेयरलाई 'टकब्याक' भनिन्छ। यदि आइफोन हुन्थ्यो भने त्यसमा 'भ्वाइसओभर' हुन्थ्यो। यो सफ्टवेयरले स्क्रिनमा भएका अक्षर, बटन, र चित्रका विवरणहरूलाई 'टेक्स्ट-टु-स्पीच' अर्थात् अक्षरलाई आवाजमा बदल्ने प्रणालीको माध्यमबाट मेशिनी आवाजमा रूपान्तरण गर्छ। जब म स्क्रिनमा एक पटक छुन्छु, यसले त्यो कुरा के हो भनेर मलाई जानकारी दिन्छ, अनि जब म त्यहाँ दोहोरो प्रहार अर्थात् दुई पटक लगातार छुन्छु, तब मात्र त्यो कमान्ड सक्रिय हुन्छ। यसरी म आँखा बिना नै पूरै डिजिटल संसार घुम्न सक्छु। तर यो केवल दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि मात्र होइन, आयुष। यदि कोही व्यक्ति शारीरिक रूपमा अत्यधिक अशक्त छ र उसको हात चल्दैन भने उसले आवाजको नियन्त्रण वा आँखाको नानीको चाल पत्ता लगाउने प्रविधि प्रयोग गरेर, मात्र आँखाको नानी हल्लाएर वा आवाज दिएर मोबाइल र कम्प्युटर चलाउन सक्छ। प्रविधिले मानिसको सीमिततालाई यसरी नै चुनौती दिइरहेको छ।"
आयुषले टाउको कन्याउँदै भन्यो, "ओहो! कस्तो गज्जब। तर आकृति, तिमीले यो मोबाइल, कानको इयरफोन, अनि बाहिर हिँड्दा टेक्ने त्यो सेतो छडी, यी सबै कुरालाई एउटै नाम दिनुपर्दा चाहिँ के भन्छन् नि? यसको कुनै साझा प्राविधिक परिभाषा छ? विज्ञानको भाषामा यसलाई के भनिन्छ?"
आकृतिले भनिन्, "हो, यी सबै कुरालाई समेटेर एउटा साझा प्राविधिक नाम दिइएको छ, जसलाई 'सहायक प्रविधि' अर्थात् असिस्टिभ टेक्नोलोजी भनिन्छ। सहायक प्रविधि भनेको त्यस्ता उपकरण, सफ्टवेयर, हार्डवेयर वा प्रणालीहरू हुन् जसले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको कार्यक्षमतामा वृद्धि गर्छन्, उनीहरूलाई दैनिक जीवनका कार्यहरू स्वतन्त्र रूपमा गर्न सक्षम बनाउँछन् र समाजमा अन्य सरह समान सहभागिताको अवसर प्रदान गर्छन्। यसले असमर्थतालाई सामर्थ्यमा बदल्ने काम गर्छ। जस्तै—बहिरोपन वा श्रवणसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि श्रवण यन्त्र वा साङ्केतिक भाषा रूपान्तरण गर्ने सफ्टवेयर, शारीरिक अपाङ्गता भएकाहरूका लागि पाङ्ग्रोयुक्त कुर्सी अर्थात् ह्विलचेयर वा कृत्रिम अङ्ग, र बौद्धिक अपाङ्गता भएकाहरूका लागि सरल सञ्चार प्रणालीहरू सबै सहायक प्रविधि हुन्। यो कुनै विलासिता होइन, यो त हाम्रो अस्तित्व रक्षाको साधन हो।"
आयुषले सोध्यो, "अनि नि आकृति, तिमीले कहिलेकाहीँ किताबहरू पढ्दा औंलाले छामेर पढेको देख्छु। त्यो उठेका थोप्लाहरू भएको किताब र त्यसरी पढ्ने विधिलाई चाहिँ के भनिन्छ नि? त्यसले कसरी काम गर्छ? ती थोप्लाहरू कसरी अक्षर बन्छन्?"
आकृतिले आफ्नो ब्यागबाट एउटा मोटो र ठूलो पुस्तक निकाल्दै भनिन्, "यसलाई ब्रेल लिपि भनिन्छ, आयुष। यसको आविष्कार सन् १८२४ मा फ्रान्सका लुई ब्रेलले गरेका थिए, जो आफैं

 बाल्यकालमा दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्ति बनेका थिए। ब्रेल लिपि ६ वटा उठेका थोप्लाहरूको संयोजनमा आधारित हुन्छ। यी ६ वटा थोप्लाहरूलाई दुईवटा ठाडो लहरमा तीन-तीन वटा गरेर राखिन्छ। यही ६ वटा थोप्लाहरूको फरक-फरक संरचना र संयोजनबाट संसारका सबै भाषाहरूका अक्षर, अंक, व्याकरणका चिह्न, गणितीय जटिल समीकरण र संगीतका धुनहरू समेत लेख्न र छामेर पढ्न सकिन्छ। हामी हाम्रा औंलाका टुप्पाहरूलाई यी थोप्लाहरूमाथि सरर्र कुदाएर अक्षरको बनोट बुझ्छौँ। जब मेरो औंलाले ती थोप्लाहरू छाम्छ, मेरो मस्तिष्कमा शब्दको तस्बिर बन्छ। यो मेरो लागि संसार हेर्ने झ्याल हो।"
आयुषले किताबका पाना छाम्दै सोध्यो, "यो त साह्रै मोटो र गरुङ्गो पो रहेछ! तर आकृति, तिमीहरूका लागि संसारभरिका सबै किताबहरू यसरी ब्रेलमा छापिन्छन् त? तिमीहरूले चाहेका सबै किताब पढ्न पाउँछौ? पुस्तकालयमा गएर आफूलाई मन लागेको उपन्यास झिकेर पढ्न कत्तिको सम्भव छ? म त पुस्तकालय जान्छु र जे मन लाग्यो त्यही किताब झिकेर पढ्छु, तिमीले पनि त्यसै गर्छौ?"
आकृतिको अनुहार अलिकति खिन्न भयो। उनले भनिन्, "पाउँदैनौ नि आयुष। यही नपाउनुलाई नै संसारमा 'बुक फेमिन' अर्थात् पुस्तकको अनिकाल भनिन्छ। सामान्य पुस्तकलाई ब्रेल वा अडियोमा ढाल्न निकै समय, ठूला मेसिन र धेरै पैसा लाग्छ। संसारमा प्रकाशित हुने कुल पुस्तकहरूमध्ये केवल १ देखि ७ प्रतिशत पुस्तकहरू मात्र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले पढ्न सक्ने ढाँचामा उपलब्ध हुन्छन्। बाँकी ९३ प्रतिशतभन्दा बढी पुस्तकहरू हाम्रा लागि सधैं बन्द रहन्छन्। हामीले चाहेको बेला पुस्तक नपाउनु नै हाम्रो शिक्षाको बाटोमा सबैभन्दा ठूलो ढुङ्गो हो। हामीले चाहेर पनि नयाँ निबन्ध, वैज्ञानिक अनुसन्धान वा साहित्यका कृतिहरू तत्काल पढ्न पाउँदैनौँ। तिमी पुस्तकको अनिकालमा कहिल्यै परेका छौ? तिमीलाई भोक लाग्दा अन्न नपाए जस्तै हामीलाई ज्ञानको भोक लाग्दा पुस्तक नपाउनुको पीडा कति भयानक हुन्छ, तिमी कल्पना पनि गर्न सक्दैनौ।"
आयुषले अचम्म मान्दै सोध्यो, "हैन, लेखक वा प्रकाशकहरूले आफैं किताब दिँदैनन् र? किन यस्तो अनिकाल भएको त? कानुनले केही भन्दैन? उनीहरूले आफूले पुस्तक छाप्दा सँगै किन नछापेका होलान्? के उनीहरूलाई हाम्रो पीडा थाहा छैन?"
आकृतिले बुझाउँदै भनिन्, "यहाँनेर एउटा ठूलो कानुनी अड्चन छ, आयुष। सामान्यतया, कुनै पनि लेखकले लेखेको पुस्तक अर्को ढाँचामा, जस्तै ब्रेल वा अडियोमा रूपान्तरण गर्नका लागि प्रतिलिपि अधिकार कानुन अनुसार लेखक वा प्रकाशकको पूर्व अनुमति लिनुपर्छ र महँगो रोयल्टी तिर्नुपर्छ। यो प्रक्रिया निकै लामो र झन्झटिलो हुन्छ। यही प्रतिलिपि अधिकार कानुनका कारण प्रकाशकहरूले सजिलै किताब रूपान्तरण गर्न दिँदैनन् र पुस्तकको अनिकाल सिर्जना हुन्छ। उनीहरूलाई व्यापारिक फाइदा नहुने भएकाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि छुट्टै संस्करण निकाल्न चासो दिँदैनन्। कानुनले लेखकको सम्पत्तिको रक्षा त गर्‍यो, तर हाम्रो पढ्न पाउने र सूचना पाउने अधिकारलाई घाँटी

 थिचिदियो।"
आयुषले तुरुन्तै अर्को प्रश्न गर्‍यो, "अनि यो संसारभरिको पुस्तक अनिकाल र प्रतिलिपि अधिकारको झन्झट हटाउन अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा केही नियम वा सम्झौता भएको छैन त? संसारका अरू देशहरूले यसलाई कसरी समाधान गरेका छन्? के अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय यस विषयमा मौन छ?"
आकृतिले भनिन्, "भएको छ नि, त्यसैलाई त मराकेश सन्धि भनिन्छ। यसको पूरा नाम दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता वा छापा सम्बन्धी अन्य अक्षमता भएका व्यक्तिहरूका लागि प्रकाशित सामग्रीहरूमा पहुँच सहज बनाउने मराकेश सन्धि हो, जुन सन् २०१३ मा मोरक्कोको मराकेश सहरमा विश्व बौद्धिक सम्पत्ति संगठनद्वारा पारित गरिएको थियो। यो सन्धिले स्पष्ट रूपमा के भन्छ भने, दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका वा छापा सम्बन्धी अन्य अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि पुस्तकहरूलाई पहुँचयोग्य ढाँचामा रूपान्तरण गर्दा प्रकाशकको अनुमति लिनु पर्दैन र कुनै रोयल्टी पनि तिर्नु पर्दैन। यसले कानुनी पर्खाल भत्काइदिएको छ र संसारभरिका पहुँचयोग्य पुस्तकहरू एकआपसमा साटासाट गर्ने बाटो खोलेको छ। यो सन्धिलाई बौद्धिक सम्पत्तिको इतिहासमा मानव अधिकारमुखी पहिलो सन्धि मानिन्छ।"
आयुषले सोध्यो, "मराकेश सन्धि त कस्तो राम्रो रहेछ! हाम्रो नेपालले यसमा हस्ताक्षर गरेको छ कि छैन नि? नेपालका दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले यसबाट के फाइदा पाएका छन्? हाम्रो सरकारले यसलाई कहिले लागू गर्यो?"
आकृतिले सुस्केरा हाल्दै भनिन्, "नेपालले यस सन्धिमा हस्ताक्षर त गरेको छ, तर यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन र राष्ट्रिय प्रतिलिपि अधिकार कानुनमा आवश्यक संशोधन गर्न अझै ढिलाइ गरिरहेको छ। जसका कारण हामी अझै पनि विदेशी विश्वविद्यालयका वा विकसित प्रविधियुक्त पुस्तकहरू कानुनी रूपमा आयात गरेर पढ्न पाइरहेका छैनौँ। राज्यको यो कछुवा गतिको नीतिले गर्दा हाम्रो ज्ञानको दायरा साँघुरो पारिएको छ। यदि नेपालले यसलाई पूर्ण रूपमा लागू गर्ने हो भने हामीले संसारभरिका लाखौँ पुस्तकहरू निःशुल्क रूपमा पहुँचयोग्य डिजिटल ढाँचामा प्राप्त गर्न सक्ने थियौँ। तर यहाँ त फाइलहरू मन्त्रालयको टेबुलमा घुम्दाघुम्दै कति पुस्ताका सपनाहरू ओइलाएर जान्छन्, कसैलाई चासो हुँदैन।"
आयुषले सोध्यो, "तर आकृति, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको समग्र अधिकारका लागि त अरू ठूला सन्धिहरू पनि होलान् नि, राज्यलाई दबाब दिने खालका? जसले सबै प्रकारका अपाङ्गतालाई समेट्छ र सरकारलाई जिम्मेवार बनाउँछ?"
आकृतिले भनिन्, "हो, सबैभन्दा ठूलो महासन्धि छ, जसलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी महासन्धि भनिन्छ। यसको धारा ४, ९, २०, र २६ ले स्पष्ट रूपमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि किफायती, आधुनिक र गुणस्तरीय सहायक प्रविधिको पहुँच सुनिश्चित गर्नु पर्ने दायित्व राज्यलाई सुम्पेको छ। यो महासन्धिलाई नेपालले अनुमोदन गरिसकेको छ, त्यसैले सहायक प्रविधि उपलब्ध गराउनु नेपाल सरकारको अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व हो। यदि राज्यले

 यो उपलब्ध गराउँदैन भने त्यो अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार प्रतिवद्धताको उल्लङ्घन हो। तर हाम्रो देशमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा गएर ताली बजाउने र प्रतिवद्धता जनाउने, तर स्वदेश फर्केपछि ती सबै कुरा बिर्सने रोग पुरानै हो।"
आयुषले थप जिज्ञासा राख्यो, "नेपालको आफ्नै कानुन र संविधानमा चाहिँ हाम्रो देशका अपाङ्गता भएका नागरिकका लागि के लेखिएको छ त? के हामीले आफ्नै कानुनबाट यी अधिकारहरू माग्न सक्दैनौँ? हाम्रो न्यायालयले यसमा केही बोलेको छैन?"
आकृतिले भनिन्, "नेपालको संविधानको धारा ३१ ले अपाङ्गता भएका नागरिकलाई विशेष शिक्षा र शिक्षाको हक दिएको छ भने धारा ४३ ले सामाजिक सुरक्षाको हक सुनिश्चित गरेको छ। त्यस्तै, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी ऐन २०७४ पनि बनेको छ, जसले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई विभिन्न अधिकारहरू वर्गीकरण गरेर दिएको छ। तर विडम्बना के छ भने, यी कानुनहरूमा सहायक प्रविधिलाई स्वास्थ्य, पुनर्स्थापना वा शिक्षाको अनिवार्य र निःशुल्क अंगका रूपमा स्थापित गर्न अझै सकिएको छैन। नीतिहरू बन्छन्, बजेट भाषणमा ठूला कुरा सुनिन्छन्, तर जब विद्यालय वा अस्पताल पुगिन्छ, त्यहाँ प्रविधिको नाममा केही हुँदैन। कानुन त छ, तर व्यवहारमा त्यो शून्य सरह छ। हाम्रो देशको कानुन हात्तीको देखाउने दाँत जस्तै भएको छ।"
आयुषले सोध्यो, "तिमीले अघि शिक्षाको कुरा गर्दा एउटा शब्दावली 'सिकाइको विश्वव्यापी रूपरेखा' भने जस्तो लागेको थियो, त्यो के हो नि? त्यसले विद्यालयमा र हाम्रो पढ्ने तरिकामा कसरी क्रान्ति ल्याउन सक्छ? के यसले सबै विद्यार्थीलाई समेट्छ?"
आकृतिले भनिन्, "त्यसलाई सिकाइको विश्वव्यापी रूपरेखा भनिन्छ, आयुष। यसको मतलब यस्तो शिक्षण प्रणाली हो जहाँ पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, शिक्षण विधि र विद्यालयको वातावरण पहिले नै यसरी डिजाइन गरिन्छ ताकि त्यो सपाङ्ग, दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका, श्रवणसम्बन्धी अपाङ्गता भएका, बौद्धिक वा जुनसुकै प्रकारका अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि पनि उत्तिकै पहुँचयोग्य होस्। उदाहरणका लागि, एउटा किताब छाप्दा त्यो सँगै त्यसको अडियो र डिजिटल प्रतिलिपि पनि सँगै निकालियो भने त्यसलाई सिकाइको विश्वव्यापी रूपरेखा भनिन्छ। यसले कसैलाई पनि शिक्षाबाट वञ्चित गर्दैन र सबैले आ-आफ्नो क्षमता अनुसार सिक्न पाउँछन्। हाम्रो विद्यालय व्यवस्था कस्तो छ भने, पहिले भर्याङ बनाइन्छ अनि पछि ह्विलचेयर कसरी चढाउने भनेर सोचिन्छ। यो रूपरेखाले भन्छ कि भवन बनाउँदा नै र्‍याम्प र लिफ्ट सँगै बनाऊ, पाठ्यक्रम बनाउँदा नै सबैका लागि पहुँचयुक्त बनाऊ।"
आयुषले गम्भीर हुँदै सोध्यो, "कानुन र शिक्षाको कुरा त बुझें। तर आकृति, समाजका मानिसहरूले तिमीलाई बाटोमा सेतो छडी लिएर हिँड्दा वा मोबाइल चलाउँदा कसरी हेर्छन्? उनीहरूको दृष्टिकोण कस्तो छ? के उनीहरूले तिमीलाई हाम्रो सरह सोच्छन् कि फरक ठान्छन्?"
आकृतिको आँखामा अलिकति पीडा र गहिरो आक्रोश झल्कियो, उनले भनिन्, "समाजको पाटो त झन् कति पीडादायी छ, म तिमीलाई शब्दमा

 व्यक्त गर्न सक्दिनँ, आयुष। हाम्रो समाजमा अझै पनि अपाङ्गतालाई पूर्वजन्मको पाप, सराप, दण्ड वा दयाको पात्रका रूपमा हेर्ने संकुचित र मध्ययुगीन मानसिकता कायमै छ। यसलाई सामाजिक कलङ्क वा 'स्टिग्मा' भनिन्छ। जब म बाटोमा निस्कन्छु, मानिसहरू मलाई 'विचरी, अभागी' भन्दै सहानुभूति दर्शाउँछन्, कसैले त पैसा समेत थमाउन खोज्छन्। तर मलाई सहानुभूति होइन, पहुँचयोग्य पूर्वाधार, सहायक प्रविधि र आत्मसम्मान चाहिएको हो। समाजले हामीलाई दयाको भीख दिन्छ, तर अधिकार दिँदैन। मानिसहरू सोच्छन् कि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू केही गर्न सक्दैनन् र उनीहरू परिवारका लागि बोझ हुन्। यो मानसिक दरिद्रता भौतिक दरिद्रता भन्दा झन् बढी खतरनाक छ।"
आयुषले सोध्यो, "यस्तो नराम्रो सोच भएको समाजमा सहायक प्रविधिको प्रयोगले चाहिँ मानिसहरूको दृष्टिकोण र यो सामाजिक कलङ्कलाई कसरी बदल्न सक्छ र? एउटा सानो यन्त्रले समाजको सोच कसरी बदल्ला?"
आकृतिले दृढताका साथ भनिन्, "बदल्छ नि आयुष! जब म सहायक प्रविधिको प्रयोग गरेर आफ्ना इमेलहरू आफैं चेक गर्छु, अनलाइन फारम आफैं भर्छु, बैंकिङ कारोबार आफैं गर्छु, र सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना विचारहरू राच्छु, तब समाजले मलाई एउटा निष्क्रिय र आश्रित नागरिक होइन, बरु एउटा सक्रिय, स्वावलम्बी र सक्षम व्यक्तिका रूपमा स्विकार्न बाध्य हुन्छ। जब एक जना शारीरिक अपाङ्गता भएको साथीले मोटरयुक्त ह्विलचेयर चलाएर आफैं कार्यालय जान्छ र कम्प्युटरमा खटिएर काम गर्छ, तब समाजको मगज हल्लिन्छ। प्रविधिले समाजमा व्याप्त त्यो रूढिवादी मानसिकतालाई तोडिदिन्छ र हामीलाई परावलम्बनबाट स्वावलम्बनतर्फ डोर्याउँछ। प्रविधि नै हाम्रो क्षमता प्रदर्शन गर्ने सबैभन्दा बलियो हतियार हो। यसले हाम्रो अपाङ्गतालाई ओझेलमा पारेर हाम्रो योग्यतालाई अगाडि ल्याउँछ।"
आयुषले चासो देखाउँदै सोध्यो, "तर आकृति, यी स्क्रिन रिडर, ब्रेल डिस्प्ले, अत्याधुनिक ह्विलचेयर, साङ्केतिक भाषा एपहरू वा श्रवण यन्त्रहरू त निकै महँगा होलान्। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारले यी कसरी किन्न सक्छन्? यसको आर्थिक धरातल कस्तो छ? गरिबहरू कसरी बाँचिरहेका होलान्?"
आकृतिले भनिन्, "हो आयुष, आर्थिक पाटो सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण र क्रूर क्षेत्र हो। यी उपकरणहरू र सफ्टवेयरहरूको मूल्य हजारौँदेखि लाखौँ रुपैयाँसम्म पर्छ। नेपालजस्तो देशमा, जहाँ अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू भएका बहुसंख्यक परिवारहरूको आर्थिक अवस्था झन् दयनीय छ र उनीहरू गरिबीको रेखामुनि बाँचिरहेका छन्, त्यहाँ यस्ता प्रविधिहरू खरिद गर्नु भनेको असम्भव जस्तै हो। बजारको एकाधिकार, विदेशी मुद्राको भाउ र उच्च भन्सार दरका कारण यी जीवनरक्षक प्रविधिहरू सर्वसाधारणको पहुँचभन्दा धेरै टाढा छन्। जसका कारण धनीका छोराछोरीले प्रविधि पाएर गुणस्तरीय शिक्षा पाउँछन्, तर दूरदराजका गरिबका अपाङ्गता भएका छोराछोरी सधैं अन्धकार र निरक्षरताको खाल्डोमा रहन्छन्। यो एउटा गम्भीर डिजिटल विभाजन हो। यसले वर्गीय खाल्डोलाई अझ बढी गहिरो बनाउँछ।"
आयुषले भन्यो, "यो त सरासर

 अन्याय हो। सरकारले यसलाई किन लगानीको रूपमा हेर्दैन? राज्यले यसमा पैसा खर्च गर्दा देशलाई के घाटा हुन्छ र? उनीहरूले त यसलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिए जस्तै एउटा खर्च मात्र सोच्छन् होला, होइन? उनीहरूको अर्थशास्त्रले के भन्छ?"
आकृतिले भनिन्, "हो, उनीहरूको आर्थिक सोच नै संकुचित छ। राज्यले के बुझ्नुपर्छ भने, सहायक प्रविधिमा गरिने लगानी भनेको अनुत्पादक खर्च वा दान होइन, यो त एउटा दीर्घकालीन र उच्च प्रतिफल दिने आर्थिक लगानी हो। जब अपाङ्गता भएका व्यक्तिले सहायक प्रविधि पाउँछन्, उनीहरू शिक्षित हुन्छन्, सीपयुक्त हुन्छन् र रोजगारीको बजारमा प्रवेश गर्छन्। यसले उनीहरूलाई करदाता, उद्यमी र उत्पादक नागरिकमा रूपान्तरण गर्छ। यदि हामीले उनीहरूलाई प्रविधि दिएर सक्षम बनाएनौं भने, उनीहरू आजीवन राज्य र परिवारमाथि आर्थिक रूपमा आश्रित रहन बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा ठूलो क्षति पुग्छ। समावेशी आर्थिक विकास तब मात्र सम्भव हुन्छ जब हरेक नागरिकसँग उत्पादनको साधन, ज्ञान र प्रविधिमा पहुँच हुन्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई आर्थिक रूपमा सक्रिय बनाउनु भनेको देशकै अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनु हो।"
आयुषले सोध्यो, "हाम्रो देशले अहिले 'डिजिटल नेपाल' र स्मार्ट सिटीको कुरा गरिरहेको छ नि, के सहायक प्रविधि बिना त्यो डिजिटल नेपाल सम्भव छ त? के ठूला मानिसहरूले यो कुरा बुझेका छैनन्? उनीहरूले बनाएका वेबसाइटहरू हामी सबैले चलाउन मिल्दैन र?"
आकृतिले प्रतिप्रश्न गर्दै भनिन्, "तिमी आफैं सोच त आयुष, जबसम्म देशका सरकारी वेबसाइटहरू, लोकसेवा आयोगका फारमहरू, मोबाइल बैंकिङ एपहरू र सार्वजनिक सेवाका डिजिटल प्लेटफर्महरू अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अर्थात् 'वेब सामग्री पहुँचयुक्तता निर्देशिका' अनुसार पहुँचयोग्य बनाइँदैनन्, जबसम्म दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिले वा अन्य अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले ती वेबसाइट चलाउन सक्दैनन्, तबसम्म कसरी डिजिटल नेपाल सम्भव हुन्छ? प्रविधिको यो युगमा ज्ञान र सूचनाको पहुँचबाट कसैलाई पनि वञ्चित गरिनु भनेको उसलाई जीवितै समाजबाट बहिष्कृत गर्नु जत्तिकै हो। डिजिटल माध्यमहरू पहुँचयोग्य नहुँदा हामीले अनलाइन फारम भर्न अरूको सहारा लिनुपर्छ, जसले हाम्रो गोपनीयताको अधिकारलाई हनन गर्छ। त्यसैले पहुँचयुक्तता बिनाको र सहायक प्रविधिको उपेक्षा गरिएको डिजिटल नेपाल केवल एउटा भ्रम, विज्ञापन र राजनीतिक नारा मात्र हो। यो एउटा यस्तो महल हो जसमा ढोका नै राखिएको छैन।"
आयुषले केही बेर सोचेर भन्यो, "आकृति, मैले त अहिलेसम्म अपाङ्गता भन्नाले मात्र तिमीजस्तै दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा ह्विलचेयरमा बस्ने व्यक्तिहरूलाई मात्र सोच्ने गरेको थिएँ। तर तिमीले कुरा गर्दा अन्य धेरै प्रकारका अपाङ्गताका बारेमा पनि भन्यौ। तिनीहरूका लागि सहायक प्रविधि कसरी फरक हुन्छ र तिनीहरूको दुःख कस्तो छ? उनीहरू कसरी कुराकानी गर्छन्?"
आकृतिले गम्भीर हुँदै भनिन्, "हो आयुष, अपाङ्गताको संसार धेरै विविध

 छ र यसका पाटाहरू धेरै छन्। उदाहरणका लागि, श्रवणसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू वा बहिरा साथीहरूको कुरा गरौँ। उनीहरूका लागि संसार पूर्ण रूपमा शान्त छ, त्यहाँ कुनै आवाज छैन। उनीहरूको मुख्य भाषा साङ्केतिक भाषा हो। तर हाम्रो समाजमा कति जना शिक्षक, डाक्टर वा सरकारी कर्मचारीलाई साङ्केतिक भाषा आउँछ? उनीहरू अस्पताल जाँदा आफ्नो रोगसमेत डाक्टरलाई बुझाउन सक्दैनन्। उनीहरूका लागि सहायक प्रविधि भनेको 'बोलिलाई अक्षरमा बदल्ने' सफ्टवेयर हो, जसले अरूले बोलेको कुरालाई तुरुन्तै मोबाइल स्क्रिनमा अक्षरमा बदलिदिन्छ। त्यस्तै भिडियोहरूमा हुने उपशीर्षक वा साङ्केतिक भाषाका दोभाषे उनीहरूका लागि अपरिहार्य सहायक प्रविधि हो। तर हाम्रो देशका टिभी च्यानल वा अनलाइन कक्षाहरूमा कतिमा उपशीर्षक हुन्छ? उनीहरू सधैं सूचनाको संसारबाट काटिएका छन्। के उनीहरू यो देशका नागरिक होइनन् र?"
आयुषले सोध्यो, "अनि बौद्धिक अपाङ्गता वा अटिजम भएका बालबालिकाहरू नि? उनीहरू त बोल्न वा आफ्ना कुराहरू व्यक्त गर्न पनि गाह्रो मान्छन्। उनीहरूका लागि प्रविधिले के गर्छ? उनीहरूका आमाबुबाले कसरी उनीहरूको इच्छा बुझ्छन् होला?"
आकृतिले भनिन्, "उनीहरूका लागि 'थप तथा वैकल्पिक सञ्चार' एपहरू हुन्छन्, आयुष। यी एपहरूमा विभिन्न चित्र, प्रतीक र सङ्केतहरू हुन्छन्। जब बच्चाले भोक लागेको चित्रमा छुन्छ, मोबाइलले 'मलाई भोक लाग्यो' भनेर ठूलो स्वरमा बोल्छ। यसले उनीहरूलाई आफ्नो भावना, दुख र आवश्यकता परिवारसँग साट्न मद्दत गर्छ। त्यस्तै, सिकाउने विशेष सफ्टवेयरहरूले उनीहरूको ध्यान केन्द्रित गर्न र बिस्तारै अक्षर र सङ्ख्या सिक्न मद्दत गर्छन्। तर नेपालमा यस्ता एपहरू नेपाली भाषा, लवज र संस्कृति सुहाउँदो रूपमा बन्दै बनेका छैनन्। जसले गर्दा हाम्रा बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरू आफ्नै घरभित्र पनि एउटा अनौठो अलगाव, मानसिक तनाव र कुण्ठामा बाँचिरहेका छन्। उनीहरूको चित्कार केवल उनीहरूको मनभित्रै थुनिएर रहन्छ।"
आयुषले लामो सुस्केरा हाल्दै भन्यो, "यो त साँच्चै मुटु कमाउने कुरा रहेछ। हामी बाहिरबाट जति सुखी, सभ्य र आधुनिक देखिन्छौँ, भित्रभित्रै हाम्रो व्यवस्था, कानुन र समाज कति निर्दयी रहेछ। हामीले त केवल आफ्नै सुविधा मात्र हेर्यौँ, अरूको अस्तित्वको बारेमा कहिल्यै सोचेनौँ। मलाई आफ्नै अज्ञानतामाथि लाज लागेर आयो।"
आकृतिले थपिन्, "शारीरिक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको पीडा त झन् प्रत्यक्ष देखिन्छ, आयुष। हाम्रा सडक, सरकारी भवन, विद्यालय, हवाईअड्डा र सार्वजनिक शौचालयहरू हेर त। कतै ह्विलचेयर छिर्ने र्‍याम्प छ? कतै पहुँचयोग्य शौचालय छ? यदि कोही व्यक्ति शारीरिक रूपमा अत्यधिक अशक्त छ भने उसलाई अत्याधुनिक 'मोटरयुक्त ह्विलचेयर' चाहिन्छ, जसलाई उसले एउटा सानो यन्त्र हल्लाएर आफैं नियन्त्रण गर्न सकोस्। तर नेपालका पहाडी र कच्ची सडकमा ती ह्विलचेयर गुड्न सक्दैनन्। सहरका फुटपाथहरूमा विद्युत्का पोल र खाल्डाखुल्डी हुन्छन्। भवनहरूमा लिफ्ट हुँदैनन्। प्रविधि भएर पनि भौतिक

 पूर्वाधार नहुँदा प्रविधिले काम गर्न सक्दैन। यो भौतिक र प्राविधिक अवरोधले उनीहरूलाई घरको एउटा कोठामा आजीवन बन्दी बनाइदिन्छ। कतिपय अवस्थामा त उनीहरू दिसा-पिसाब रोकेर बस्न बाध्य हुन्छन् किनभने शौचालय पहुँचयोग्य हुँदैन। के यो मानव अधिकारको ठाडो उल्लङ्घन होइन?"
आयुषले आकृतिको अनुहारमा आएको गम्भीरता र आँखामा भरिएका आँसुलाई नियाल्यो। उसले बुझ्यो कि यो केवल कुनै प्राविधिक बहस होइन, यो त बाँच्न पाउने अधिकार, आत्मसम्मान र मानवीय अस्तित्वको ठूलो लडाईं हो। उसले सोच्यो, यदि आज आकृतिसँग यो सहायक प्रविधि नभएको भए, उनी जतिसुकै प्रतिभाशाली भए पनि यो कोठाको कुनामा रोएर बस्न बाध्य हुने थिइन्। प्रविधिले नै उनलाई आवाज दिएको हो, प्रविधिले नै उनलाई शक्ति दिएको हो।
संवादको यो विन्दुमा आइपुग्दा, कोठा बाहिरको उज्यालो झन् चम्किलो भइसकेको थियो, मध्यान्हको घाम झुल्किसकेको थियो, तर आयुषको मनभित्र एउटा नयाँ चेतना, दायित्व र विद्रोहको उज्यालो भर्खरै उदाउँदै थियो। उसले महसुस गर्‍यो कि सहायक प्रविधि कुनै विलासिताको साधन, मनोरञ्जनको साधन वा केवल एउटा मोबाइल फोन र यन्त्र मात्र होइन, बरु यो त समानता, सामाजिक न्याय, मानव अधिकार र मानवीय गरिमाको बलियो आधारशिला हो।
आकृतिले आफ्नो कुरालाई अझै ओजिलो र चोटिलो बनाउँदै भनिन्, "आयुष, म चाहन्छु कि अबका दिनमा जब तिमी वा तिम्रा सपाङ्ग साथीहरूले हामी जस्ता अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजमा देख्छौ, तब तिमीहरूको मनमा दया, अहोभाग्य वा मायाको खोक्रो भावना होइन, एउटा गम्भीर, टड्कारो र कठोर प्रश्न उब्जियोस्—'के यो राज्य र समाजले उनीहरूलाई समान अवसर, पहुँचयुक्त वातावरण र प्रविधि दिएको छ त? के उनीहरूको नागरिक अधिकार सुरक्षित छ?' जबसम्म यो प्रश्नले समाजका नीतिनिर्माता, प्रधानमन्त्री, मन्त्री, योजनाकार, कर्मचारीतन्त्र र ठूला मानिसहरूलाई झसङ्ग बनाउँदैन, जबसम्म उनीहरूको विलासी निन्द्रा हराम हुँदैन, तबसम्म हाम्रो यो लडाईं, हाम्रो यो आक्रोश र हाम्रो यो आवाज जारी रहनेछ। हामीलाई कसैको दयाको भीख, चाडपर्वमा दिइने दान वा दानपात्रमा खसालिने सिक्का होइन, हामीलाई त प्रविधिको बलियो पखेटा, कानुनको व्यावहारिक संरक्षण र अधिकारको खुला आकाश चाहिएको हो, जहाँ हामी पनि तिमीहरू सरह उन्मुक्त भएर उड्न सकौँ र देशको विकासमा आफ्नो क्षमताको इँटा थप्न सकौँ। हामी दयाका पात्र होइनौँ, हामी त समान अधिकार भएका यो देशका नागरिक हौँ।"
आयुष सोफाबाट जुरुक्क उठ्यो। उसको आँखामा दृढता र अनुहारमा एउटा नयाँ प्रतिबद्धताको भाव थियो। उसको शरीरमा एउटा नौलो ऊर्जा सञ्चार भएको थियो। उसले आकृतिको हातलाई अत्यन्तै सम्मान र प्रेमपूर्वक थाम्दै भन्यो, "आकृति, आज तिमीले मलाई मात्र होइन, मेरो भित्र लुकेको त्यो अहङ्कारी, अज्ञानी र सङ्कुचित सपाङ्ग मानसिकतालाई पनि गलहत्याएर फालेकी छौ। तिमीले मलाई सिंगो समाजको तर्फबाट झसङ्ग बनाइदिएकी छौ। मेरो दिमागमा यति धेरै झट्का लागेको छ कि म अब चुप लागेर बस्नै सक्दिनँ। म वाचा गर्छु,

 म जहाँ रहनेछु, जुन ओहोदामा पुग्नेछु, विद्यालयमा होस् वा भविष्यमा कुनै ठूलो कार्यक्षेत्रमा, सहायक प्रविधिको पहुँच, डिजिटल समावेशीकरण र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको पूर्ण अधिकारका लागि सधैं, निरन्तर र प्रखर रूपमा आवाज उठाइरहनेछु। म मेरा अरू साथीहरूलाई पनि यो कुरा सिकाउनेछु। यो केवल तिम्रो वा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको मात्र लडाईं होइन, यो त हामी सबैको, सिंगो मानव जातिको र एउटा सभ्य समाज निर्माणको साझा लडाईं हो।"
दुई बालबालिकाबीचको यो गम्भीर, प्रश्नोत्तरमा आधारित, विस्तृत र गहन संवादले कोठाको वायु र वातावरणलाई नै पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसले समाजका ती ठूलाठूला बुद्धिजिवी, योजनाकार, कानुनका व्याख्याता र शासकहरूलाई एउटा बलियो वैचारिक झापड हानेको थियो, जो विकास र समृद्धिका ठूला-ठूला गफ त गर्छन्, तर आफ्नै समाजका नागरिकहरूलाई प्रविधिको उज्यालोबाट बञ्चित गराएर अन्धकारको संसारमा बाँचिरहन बाध्य पारिरहेका छन्। सहायक प्रविधिको सार्वभौम उपलब्धता, यसको कानुनी ग्यारेन्टी, सामाजिक स्वीकृतता, भौतिक पूर्वाधारको व्यापक विकास र आर्थिक सुलभता नै त्यो एक मात्र साँचो हो, जसले मानवताको बन्द ढोका खोल्न सक्छ र एउटा समतामूलक, सभ्य र साच्चिकै समृद्ध समाजको निर्माण गर्न सक्छ। अब पनि समाज झसङ्ग नहुने र आफ्नो नीति नबदल्ने हो भने, हाम्रो विकास केवल एउटा कङ्क्रिटको खोक्रो महल र मानवीय संवेदना बिनाको मरुभूमि बाहेक केही हुने छैन।