फिलिपिन्समा आपतकालीन उद्धारः ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनरक्षा र नेपालका लागि पाठ

फिलिपिन्स प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको देश हो। प्रत्येक वर्ष औसतमा २० वटाभन्दा बढी आँधीबेहरी यहाँ छुन्छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण यी आँधीहरूको शक्ति र आवृत्ति दुवै बढ्दै गएका छन्। सन् २०२५ को नोभेम्बर महिनामा आएका टाइफुन टिनो (अन्तर्राष्ट्रिय नाम कल्माएगी) र सुपर टाइफुन उवान (फुङ–वोङ) ले फिलिपिन्समा ठूलो विनाश गरे। यी दुई आँधीका कारण एक लाखभन्दा बढी घर पूर्ण वा आंशिक क्षतिग्रस्त भए, दशौँ हजार हेक्टर धानबाली नष्ट भयो र कम्तीमा ४६ जनाको ज्यान गयो। तर यति ठूलो प्रकोपका बाबजुद मृत्युको सङ्ख्या अपेक्षाकृत कम रहनुको एउटा प्रमुख कारण थियो – देशको एकीकृत आपतकालीन हटलाइन ९११ को प्रभावकारी सञ्चालन।

विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिकहरू, अशक्त व्यक्ति र साना बालबालिका जस्ता कमजोर समूहका लागि यो प्रणाली जीवनदायी साबित भयो। बाढीमा फसेका, रूख ढलेर घर थुनिएका वा स्वास्थ्य समस्या देखिएका वृद्धवृद्धालाई ९११ मा एउटा फोन कलले मात्रै ३०–४५ मिनेटभित्र उद्धार टोली पुग्यो। यो सफलताले विपद् व्यवस्थापनमा एकीकृत, प्रविधिमा आधारित र कमजोर समूहकेन्द्रित प्रणालीको महत्वलाई विश्वमाझ स्पष्ट पारेको छ।

नेपाल पनि बाढी, पहिरो र भूकम्प जस्ता विपद्बाट बारम्बार आक्रान्त हुने देश हो। यहाँ पनि जनसङ्ख्याको करिब १० प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिक छन्। तर हाम्रो आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणाली अझै छरिएको र अपर्याप्त छ। फिलिपिन्सको यो अनुभवबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ। यो लेखमा फिलिपिन्सको वास्तविक घटनाक्रम प्रस्तुत गर्दै नेपालका लागि व्यावहारिक सुझावहरू दिइएको छ।

फिलिपिन्सको एकीकृत ९११ प्रणाली कसरी काम गर्छ?

सन् २०१६ मा फिलिपिन्सले पुराना छुट्टाछुट्टै आपतकालीन नम्बरहरू (पुलिस ११७, फायर १६०, एम्बुलेन्स १६६ आदि) लाई खारेज गरेर एकै नम्बर ९११ लागू गर्‍यो। यो प्रणाली Department of the Interior and Local Government (DILG) मातहतको Emergency 911 National Call Center बाट सञ्चालित हुन्छ।

मुख्य विशेषताहरूः
- २४ घण्टा सञ्चालित केन्द्रीय कल सेन्टर (म्यानिला र दावाओमा दुई वटा)
- कल प्राप्त हुनासाथ GPS लोकेशन ट्र्याकिङ
- स्वचालित रूपमा नजिकको पुलिस, फायर ब्रिगेड, रेस्क्यू टिम र अस्पतालमा सूचना पठाउने सफ्टवेयर
- फिलिपिनो, इङ्लिस र प्रमुख स्थानीय भाषामा सेवा
- SMS र Viber मार्फत पनि आपतकालीन सन्देश पठाउन सकिने सुविधा
- प्रत्येक कलको रेकर्डिङ र डाटा विश्लेषण

टाइफुन टिनो र उवानको समयमा यो केन्द्रले ८,०६२ वटा आपतकालीन कलहरू ह्यान्डल गर्‍यो। तीमध्ये ठूलो सङ्ख्या ज्येष्ठ नागरिक वा उनीहरूका आफन्तबाट आएका थिए।

वास्तविक उद्धारका केही उदाहरणहरू

१. नेग्रोस अक्सिडेन्टल प्रान्तको बाराङ्गे मर्सियामा ७८ वर्षीया आमा र ५ वर्षको नाति बाढीले घर डुब्दा छतमा फसे। छिमेकीले ९११ मा कल गरे। ३८ मिनेटभित्र रबर बोटसहितको रेस्क्यू टिम पुग्यो र दुवै जनालाई सुरक्षित निकालियो।

२. ओलोङ्गापो सहरमा रूख ढलेर घर थुनिएका ८० वर्षीय दम्पतीलाई ९११ को सूचनापछि स्थानीय Disaster Risk Reduction and Management Office (DRRMO) ले चेनसहितको टिम पठायो र ४५ मिनेटमै उद्धार गर्‍यो।

३. क्यागायन दि ओरो सहरमा हृदयाघात भएकी ७२ वर्षीया महिलालाई ९११ ले एम्बुलेन्स र नजिकको अस्पताललाई एकैसाथ सूचित गर्‍यो। बिरामी अस्पताल पुग्दा पनि जीवितै थिइन्।

यी घटनाहरूले देखाउँछन् – एकीकृत प्रणालीले समय मात्र होइन, जीवन बचाउँछ।

नेपालको वर्तमान अवस्था

नेपालमा आपतकालीन नम्बरहरू अझै छुट्टाछुट्टै छन्:
- पुलिस – १००
- एम्बुलेन्स – १०२ (काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र प्रभावकारी)
- फायर – १०१
- केही जिल्लामा मात्र १०१ र १०२ सुचारु

राष्ट्रिय आपतकालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र (NEOC) छ, तर यो पूर्ण रूपमा एकीकृत छैन। प्रायः कलहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा ट्रान्सफर गर्नुपर्ने अवस्था छ, जसले महत्वपूर्ण समय खेर फाल्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा त यी नम्बरहरू नै काम गर्दैनन्।

२०२४ को बाढी र २०२५ को पहिरोमा पनि धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरू उद्धारमा ढिला हुँदा अकालमै ज्यान गुमाउन बाध्य भए। उदाहरणका लागि, सिन्धुपाल्चोक र मनाङका घटनाहरूमा उद्धार टिम पुग्न घण्टौँ लागेको थियो।

नेपालले फिलिपिन्सबाट सिक्नुपर्ने १० व्यावहारिक सुझाव

१. एकीकृत आपतकालीन नम्बर लागू गर्ने  
   एउटै छोटो र सजिलो नम्बर (जस्तै १११ वा १००) देशभर लागू गरौँ। यो नम्बरमा कल गर्दा पुलिस, एम्बुलेन्स, फायर र नेपाली सेना/सशस्त्र पुलिस सबैलाई एकैपटक सूचना जाने व्यवस्था मिलाऔँ।

२. केन्द्रीय र प्रदेशस्तरीय कल सेन्टर स्थापना  
   काठमाडौँमा मुख्य केन्द्र र प्रत्येक प्रदेशमा एक–एक वटा कल सेन्टर बनाऔँ। २४ घण्टा नेपाली, भोजपुरी, मैथिली, न्यूारी लगायत भाषामा सेवा दिने प्रशिक्षित कर्मचारी राखौँ।

३. GPS र मोबाइल लोकेशन अनिवार्य गर्ने  
   सबै मोबाइलमा आपतकालीन कल गर्दा स्वतः लोकेशन जाने सुविधा लागू गरौँ। फिलिपिन्सले NTC (नेपालको जस्तै दूरसञ्चार प्राधिकरण) सँग मिलेर यो सुविधा अनिवार्य गरेको छ।

४. ज्येष्ठ नागरिक डाटाबेस तयार पार्ने  
   सामाजिक सुरक्षा भत्ता लिने सबै ज्येष्ठ नागरिकको नाम, ठेगाना, फोन नम्बर र स्वास्थ्य अवस्थाको डाटाबेस बनाऔँ। विपद् आउँदा यो डाटाबेसबाट स्वतः उनीहरूलाई SMS अलर्ट र प्राथमिकतामा उद्धार गर्न सकिन्छ।

५. स्थानीय तहमा ‘वडा रेस्क्यू टिम’ गठन  
   प्रत्येक वडामा १०–१५ जना स्वयंसेवकको रेस्क्यू टिम बनाऔँ। उनीहरूलाई आधारभूत उद्धार, प्राथमिक उपचार र बोट चलाउने तालिम दिऔँ। फिलिपिन्समा Barangay स्तरमा यस्तै टिम हुन्छन्, जसले ९११ को सूचना पाउनासाथ तुरुन्तै खटिन्छन्।

६. विपद् पूर्वाधारमा ज्येष्ठ नागरिकमैत्री डिजाइन  
   आश्रयस्थलहरूमा र्‍याम्प, शौचालयमा ह्यान्ड्रेल, छुट्टै कोठा र औषधिको व्यवस्था अनिवार्य गरौँ। नेपालका धेरै आश्रयस्थल अहिले अपाङ्गमैत्री पनि छैनन्।

७. SMS र रेडियो अलर्ट प्रणाली सुदृढ गर्ने  
   मोबाइल टावरबाट स्वचालित SMS र सायरन प्रणाली जडान गरौँ। ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई साधारण मोबाइलमा पनि ठूलो अक्षरमा सन्देश देखिने बनाऔँ।

८. अस्पतालहरूसँग प्रत्यक्ष जोड्ने  
   ९११ बाट ठूला अस्पतालहरूमा सीधै सूचना जाने व्यवस्था मिलाऔँ। बिरामीको अविभिङ भन्दा पहिले नै अस्पताल तयार हुनुपर्छ।

९. नियमित ड्रिल र अभ्यास  
   प्रत्येक वर्ष कम्तीमा दुईपटक देशव्यापी आपतकालीन ड्रिल गरौँ। जसमा ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको उद्धारलाई विशेष प्राथमिकता दिइयोस्।

१०. बजेट र नीतिगत प्रतिबद्धता  
   कुल विपद् व्यवस्थापन बजेटको कम्तीमा १५ प्रतिशत आपतकालीन सञ्चार र कमजोर समूहकेन्द्रित कार्यक्रममा छुट्याउने नीति बनाऔँ।

फिलिपिन्सको ९११ प्रणालीले प्रमाणित गरिदिएको छ – प्रविधि र समन्वयले विपद्मा पनि धेरैको ज्यान बचाउन सकिन्छ। एउटा फोन कलले ४० मिनेटभित्र उद्धार टिम पुग्ने देश बनेपछि फिलिपिन्सले आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई राज्यले नछोड्ने सन्देश दिएको छ।

नेपालसँग स्रोतको अभाव छ भन्ने बहाना अब चल्दैन। फिलिपिन्स पनि विकासशील देश हो, तर उसले राजनीतिक इच्छाशक्ति र प्रविधिको सही प्रयोगले यो सम्भव बनायो। अब नेपालको पालो हो।

एउटा एकीकृत हटलाइन, कमजोर समूहको डाटाबेस र स्थानीय तहमा सशक्त रेस्क्यू टिम बनाउन सकियो भने अर्को बाढी वा भूकम्पमा हाम्रा बाजे–बज्यैहरूलाई घरमै अलपत्र छोड्नुपर्ने बाध्यता रहनेछैन।

विपद् आउनुअघि नै तयारी गरौँ। किनकि विपद् पछि पछुताउनुको अर्थ हुँदैन।