ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनलाई उकास्नका लागि ‘शटल टाइम सिनियर्स’ सुरु

ब्याडमिन्टन विश्व फेडरेशन (BWF) ले ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनलाई उकास्नका लागि नयाँ कार्यक्रम ‘शटल टाइम सिनियर्स’ सुरु गरेको छ। यो कार्यक्रम मूल शटल टाइमको विस्तारित रूप हो जुन सन् २०१२ मा बालबालिकाहरूका लागि विद्यालयमा ब्याडमिन्टन सिकाउने उद्देश्यले सुरु भएको थियो। त्यसबेला यो कार्यक्रम १६२ भन्दा बढी देशमा फैलिएको थियो र करिब ४७ लाख बालबालिकालाई लाभान्वित गरेको थियो। अब यसलाई ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि अनुकूलित गरी केयर होमहरूमा सञ्चालन गर्न थालिएको छ। यसले उनीहरूलाई शारीरिक रूपमा सक्रिय राख्ने, आत्मविश्वास बढाउने र एक्लोपनको समस्या घटाउने लक्ष्य राखेको छ।

आजको विश्वमा जनसंख्या बृद्धि भइरहेको छ। धेरै देशमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या बढ्दै गएको छ तर उनीहरूको दैनिक जीवनमा शारीरिक गतिविधि र सामाजिक सम्पर्क घट्दै गएको छ। एक्लोपनलाई स्वास्थ्य समस्याको रूपमा चिनिन थालिएको छ जसले हृदय रोग, डिप्रेसन र अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। यही समस्यालाई सम्बोधन गर्न BWF ले शटल टाइम सिनियर्स कार्यक्रमलाई डिजाइन गरेको हो। यो कार्यक्रम मलेसियाको क्वालालम्पुरस्थित एउटा केयर होममा सन् २०२५ को नोभेम्बर–डिसेम्बरमा औपचारिक रूपमा सुरु भएको थियो। त्यहाँ मलेसियाली ब्याडमिन्टनका दिग्गज खेलाडी दातुक फू कोक केओङ र ओङ इवे होकले उपस्थित भएर कार्यक्रमको उद्घाटन गरेका थिए। उनीहरूले केयर होमका बासिन्दाहरूसँगै साधारण ड्रिलहरू सञ्चालन गरे र ब्याडमिन्टनको फाइदा बारे छलफल गरे।

कार्यक्रमको मुख्य विशेषता भनेको यसको सरलता र समावेशीता हो। ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि सामान्य ब्याडमिन्टन खेल्नु चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ तर शटल टाइम सिनियर्सले त्यसलाई उनीहरूको क्षमता अनुसार अनुकूलित गरेको छ। सानो कोर्टमा खेलिन्छ, कसैले बसेर वा उभिएर सहभागी हुन सक्छन्। जोडदार दौड वा उछालको आवश्यकता पर्दैन। शटलककको हल्का र प्यारासुट जस्तो उडानले यसलाई सुरक्षित बनाउँछ। यदि शटलकक छुट्यो भने पनि खुट्टा नजिकै झर्छ, दौडेर लिनुपर्दैन। यसले चोटपटकको जोखिम घटाउँछ र सफलताको अनुभूति दिन्छ। प्रत्येक सत्रमा हल्का खेल, सन्तुलन अभ्यास, समन्वय व्यायाम र सजगता बढाउने सानो सानो चुनौतीहरू समावेश गरिन्छ। यो प्रतिस्पर्धात्मक होइन, सहकार्यात्मक र रमाइलो वातावरणमा केन्द्रित छ।

यो कार्यक्रम कभेन्ट्री विश्वविद्यालयसँगको सहकार्यमा विकास गरिएको हो। त्यहाँका अनुसन्धानकर्ताहरूले ८ हप्ते संरचित प्रशिक्षण कार्यक्रम डिजाइन गरेका छन् जसलाई शटल टाइम फर सिनियर्स नाम दिइएको छ। अध्ययन अनुसार यसले ज्येष्ठ नागरिकहरूको शारीरिक फिटनेस, सन्तुलन, समन्वय र कार्यात्मक क्षमता सुधार्छ। सहभागीहरूले आफ्नो शरीरमा विश्वास बढेको महसुस गरे। उनीहरू स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्न र दैनिक काम गर्न थप सक्षम भए। मानसिक रूपमा पनि सुधार देखियो। ब्याडमिन्टनले मस्तिष्कलाई सक्रिय राख्छ, निर्णय क्षमता बढाउँछ र संज्ञानात्मक चुनौती दिन्छ। सामाजिक रूपमा यो कार्यक्रमले एक्लोपन हटाउँछ। केयर होमका बासिन्दाहरूबीच कुराकानी बढ्छ, मित्रता गाँसिन्छ र समूहमा रहँदा उनीहरूले आफूलाई जोडिएको महसुस गर्छन्।

मलेसियाको पाइलट कार्यक्रममा सहभागीहरूले सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएका थिए। सुरुमा उनीहरूको समन्वय कमजोर थियो तर केही मिनेटमै सुधार भयो। दातुक फू कोक केओङले भनेका थिए, “यो परियोजना सफल होस् भन्ने आशा छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई कुनै खेल वा गतिविधि हुनु राम्रो हो। उनीहरूलाई हिँड्न, सोच्न र शटल हान्न मद्दत गर्छ। ब्याडमिन्टनले मन र शरीर दुवैलाई सक्रिय राख्छ।” अर्का खेलाडी ओङ इवे होकले थपे, “हामी ज्येष्ठहरूको मानसिक स्वास्थ्यका लागि जे गर्न सकिन्छ गरौं। यो कार्यक्रम मलेसियामा मात्र होइन विश्वभरि प्रवर्धन गर्न योग्य छ।” BWF का विकास निर्देशक इयान राइटले यसलाई दुई वर्षको तयारीको परिणाम भने। उनी भन्छन्, “यो ज्येष्ठहरूको सक्रियताका लागि हो। स्वास्थ्य लाभका साथै सामाजिक सम्पर्क बढाउँछ। ब्याडमिन्टनको शटलककले चोटको जोखिम कम गर्छ र सफलता दर उच्च बनाउँछ।”

कभेन्ट्री विश्वविद्यालयका प्रोफेसर माइक डन्कनले कार्यक्रमको सामुदायिक पक्षलाई जोड दिए। उनी भन्छन्, “यो कार्यक्रमले मानिसहरूलाई जीवनभर सक्रिय र स्वतन्त्र रहन मद्दत गर्छ। यो मात्र खेल होइन, समुदाय निर्माण गर्ने माध्यम हो। सहभागीहरू ब्याडमिन्टनका लागि आउँछन् तर फर्किन्छन् सम्बन्धको लागि।” डा. जेसन टालिसले पनि यसलाई स्वास्थ्य प्रवर्धनको लागि उपयुक्त भनेका छन्। अध्ययनमा सहभागीहरूले कार्यक्रमलाई आफ्नो उमेर र क्षमता अनुसार उपयुक्त पाए। उनीहरूले प्रशिक्षकको भूमिका महत्वपूर्ण भएको बताए। प्रशिक्षकले प्रत्येक व्यक्तिको आवश्यकता बुझेर कार्यलाई सजिलो वा चुनौतीपूर्ण बनाउन सक्नुपर्छ। यसले सहभागीहरूलाई स्वायत्तता दिन्छ जसले प्रेरणा बढाउँछ।

शटल टाइम सिनियर्सलाई विभिन्न देशमा विस्तार गर्ने योजना छ। मलेसियामा ६ महिनाको पाइलटपछि सन् २०२६ बाट थप समुदायमा सत्रहरू सञ्चालन हुनेछन्। स्वयंसेवकहरूलाई BWF को प्रशिक्षक तालिम दिइनेछ। सिंगापुर, दक्षिण अफ्रिका जस्ता देशमा पनि यसलाई लागू गर्ने तयारी छ। BWF ले यसलाई विश्वव्यापी बनाउन चाहन्छ किनकि ज्येष्ठ स्वास्थ्य विश्वव्यापी चुनौती हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन अनुसार शारीरिक निष्क्रियता ज्येष्ठहरूमा ठूलो समस्या हो जसले दीर्घरोग निम्त्याउँछ। नियमित हल्का व्यायामले हड्डी, जोर्नी र मांसपेशी बलियो बनाउँछ, हृदय स्वास्थ्य सुधार्छ र मानसिक तनाव घटाउँछ। ब्याडमिन्टन यस्तो खेल हो जसले पूरै शरीरलाई संलग्न गर्छ तर जोर्नीलाई कम दबाब दिन्छ। भित्री कोर्टमा खेल्न सकिन्छ, मौसमले असर गर्दैन। हल्का शटलककले उमेरका कारण कमजोर भएका व्यक्तिहरूलाई पनि सहज हुन्छ।

नेपाल जस्ता देशमा पनि यो कार्यक्रमको ठूलो सम्भावना छ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या बढ्दै छ। शहर र गाउँ दुवैमा उनीहरू एक्लो महसुस गर्छन्। केयर होमहरूमा बस्नेहरूका लागि सामाजिक क्रियाकलाप कम छ। ब्याडमिन्टन नेपालमा लोकप्रिय खेल हो। स्थानीय ब्याडमिन्टन संघ र BWF को सहकार्यमा शटल टाइम सिनियर्सलाई नेपालका केयर होमहरूमा ल्याउन सकिन्छ। यसले ज्येष्ठहरूलाई मात्र होइन समुदायलाई पनि जोड्छ। परिवारका सदस्यहरूले पनि सहभागी हुन सक्छन्। यसले पुस्तान्तरणको पुल बन्छ। बच्चाहरूले हजुरबा हजुरआमासँग खेल्न सक्छन् जसले पारिवारिक बन्धन बलियो बनाउँछ।

कार्यक्रमको अर्को मजबुत पक्ष भनेको यसको लागत प्रभावकारिता हो। महँगो उपकरणको आवश्यकता पर्दैन। एउटा नेट, केही र्याकेट र शटलकक पर्याप्त छ। केयर होमको हल वा खुला ठाउँमा सजिलै सञ्चालन गर्न सकिन्छ। प्रशिक्षकहरू स्थानीय स्वयंसेवकबाट तयार पार्न सकिन्छ। BWF ले नि:शुल्क स्रोत सामग्री उपलब्ध गराउँछ। यसले स्वास्थ्य सेवालाई कम बोझ बनाउँछ किनकि सक्रिय ज्येष्ठहरूले कम औषधि र अस्पतालको आवश्यकता पर्छन्। अध्ययनहरूले देखाए अनुसार नियमित शारीरिक गतिविधिले जीवन प्रत्याशा बढाउँछ र जीवनको गुणस्तर सुधार्छ।

शटल टाइम सिनियर्सले मात्र शारीरिक व्यायाम दिँदैन, यसले जीवनशैली परिवर्तन गर्छ। सहभागीहरूले सत्रपछि पनि आफैं अभ्यास गर्छन्। उनीहरूबीच समूह गठन हुन्छ जसले निरन्तरता दिन्छ। केयर होमका कर्मचारीहरूले पनि बताए अनुसार सत्रपछि बासिन्दाहरू बढी कुराकानी गर्छन्, सजग हुन्छन् र खुसी देखिन्छन्। यो कार्यक्रमले ज्येष्ठहरूलाई उनीहरूको जीवनमा नियन्त्रण महसुस गराउँछ। उनीहरूले सोच्छन्, ‘म अझै गर्न सक्छु।’ यो आत्मसम्मानको लागि महत्वपूर्ण छ।

विश्व स्वास्थ्य दिवसको सन्दर्भमा BWF ले यो कार्यक्रमलाई अझ प्रचार गरेको छ। यसले देखाउँछ कि शारीरिक गतिविधि जटिल वा महँगो हुनुपर्दैन। कुनै पनि उमेरमा, कुनै पनि ठाउँमा सुरु गर्न सकिन्छ। ज्येष्ठहरूका लागि यो कार्यक्रमले स्वास्थ्य, खुसी र सम्बन्धको उपहार दिन्छ। BWF को यो प्रयासले ब्याडमिन्टनलाई जीवनभरको खेल बनाएको छ। बाल्यकालदेखि वृद्धावस्थासम्म यो खेलले साथ दिन्छ।

समग्रमा शटल टाइम सिनियर्स एउटा क्रान्तिकारी कदम हो। यसले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई समाजको मूलधारमा राख्छ। एक्लोपनको महामारीलाई रोक्न र सक्रिय जीवनशैली प्रवर्धन गर्न यो कार्यक्रमले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। नेपाल लगायत विश्वका धेरै देशले यसलाई अपनाएर ज्येष्ठ स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। BWF, स्थानीय संघहरू र केयर होमहरूको सहकार्यले यो सपना साकार पार्न सकिन्छ। प्रत्येक ज्येष्ठ नागरिकले सक्रिय, स्वस्थ र सामाजिक रूपमा जोडिएको जीवन बिताउन पाउनुपर्छ। शटल टाइम सिनियर्सले त्यही बाटो देखाएको छ।

यो कार्यक्रमले मात्र ब्याडमिन्टन सिकाउँदैन, जीवनको रमाइलो सिकाउँछ। हल्का शटलकक उडाउँदा उड्ने खुसी, साथीहरूसँग हाँस्दा मिल्ने सम्बन्ध र आफ्नो शरीरमा फर्किएको विश्वासले ज्येष्ठ जीवनलाई नयाँ उर्जा दिन्छ। यो कार्यक्रमको सफलता विश्वभर फैलिँदै छ र आशा छ नेपालमा पनि छिट्टै सुरु हुनेछ। सक्रिय जीवनशैली नै लामो र सुखी जीवनको आधार हो। शटल टाइम सिनियर्सले त्यही आधार मजबुत पारिरहेको छ।