ज्येष्ठ नागरिकः बोझ होइनन, अनुभव र आशीर्वादको सम्पत्ति हुन्

समाजको मेरुदण्ड युवा पुस्ता हो भन्ने भनाइ हामीले बारम्बार सुन्छौं । तर त्यो मेरुदण्डलाई दृढ उभ्याइराख्ने आधार भने हाम्रा ज्येष्ठ नागरिक हुन् । जीवनका सबै रंग देखिसकेका, समयका हरेक ऋतु भोगिसकेका, असफलता र सफलता दुबै चाखिसकेका ती व्यक्ति हुन् जसले आजको हाम्रो अस्तित्व सम्भव बनाएका छन् । तर विडम्बना के छ भने, जसले देश र समाजलाई उभ्याए, जसको काँधमा एक पुस्ता हिँड्न सिक्यो, त्यही पुस्ता आज कतिपय ठाउँमा बोझको रूपमा हेर्न थालिएको छ । यही सोच परिवर्तन गर्न आजको समाजले गहिरो आत्मचिन्तन गर्न आवश्यक छ — ज्येष्ठ नागरिकहरू बोझ होइनन्, तिनीहरू हाम्रो अमूल्य सम्पत्ति हुन् ।

जीवनको तेस्रो चरण : विश्राम होइन, योगदानको निरन्तरता

मानव जीवनका विभिन्न चरणहरू छन् — बाल्यकाल, युवावस्था, प्रौढ अवस्था र अन्ततः वृद्धावस्था । तर हाम्रो सोचमा वृद्धावस्थालाई प्रायः “विश्रामको समय” भनेर सीमित गरिन्छ । वास्तवमा यो “योगदानको अर्को रूप” हो । जसरी एक रूखले फल दिएपछि पनि छायाँ दिन छोड्दैन, ज्येष्ठ नागरिकहरूले पनि आफ्नो ज्ञान, अनुभव र दृष्टिकोणको छायाँ समाजलाई दिइरहेका हुन्छन् ।

उनीहरूले देखेको संसार, सहन गरेका कठिनाइ र पार गरेका चुनौतीहरू हाम्रो लागि जीवित पाठ हुन् । त्यही अनुभव भविष्यका पुस्तालाई दिशा दिने शक्ति हो । तसर्थ वृद्धावस्थालाई “अन्त्यको चरण” होइन “जीवनको फसल” का रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

ज्ञान र अनुभवको खानी

विद्यालय र विश्वविद्यालयले ज्ञान दिन सक्छन्, तर बुद्धिमत्ता केवल जीवनले दिन्छ । र त्यो बुद्धिमत्ता हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकहरूसँग छ ।

कृषि गर्ने किसान बुबाले छोरालाई हिउँद र बर्खामा माटोको स्वभाव बुझ्न सिकाउँछन् । हजुरआमाले नातिनीलाई परिवारको सन्तुलन कसरी मिलाउने भनेर बुझाउँछिन् । पुराना शिक्षकहरूले आफ्ना शिष्यलाई अनुशासन र श्रमको मूल्य सम्झाइरहेका हुन्छन् । यी सबै कुरा किताबमा लेखिँदैनन्, अनुभवमा बस्छन् ।

हामीले वृद्धहरूको सल्लाहलाई पुरानो सोच भन्दै बेवास्ता गर्छौं, तर त्यही पुरानो सोचले नयाँ पुस्तालाई जरा गाडेर राखेको हुन्छ । बिना जराको रूख कहिल्यै हरियो हुँदैन ।

आदर होइन, व्यवहार चाहिन्छ

वृद्धाश्रमहरू बढ्दै छन् । त्यो वृद्धहरूका लागि होइन, हाम्रो आत्मचेतनाको पतनको संकेत हो । हामी मुखले “आमाबाबु भगवान हुन्” भन्छौं, तर व्यवहारमा उनलाई एक्लै छोडिदिन्छौं ।

सम्मान केवल उत्सवमा माला लगाएर हुँदैन । सम्मान तब हुन्छ जब हामी उनीहरूको बोली सुन्छौं, समय दिन्छौं, उनको आवश्यकता बुझ्छौं । उनीहरूको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो आदर हो ।

बुढेसकालमा स्वास्थ्य समस्या, मानसिक एक्लोपन र आर्थिक असुरक्षा प्रमुख चुनौती हुन्छन् । यी समस्या समाधान गर्न परिवार र समाज दुवैको दायित्व बराबर हुन्छ । सरकारले सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिएर आफ्नो कर्तव्यको एउटा भाग पूरा गर्न सक्छ, तर सन्तानले दिएको स्नेह र आदरको विकल्प कुनै भत्ता हुन सक्दैन ।

परिवारको आशीर्वाद बनेर बाँच्ने उनीहरू

घरमा हजुरआमा वा हजुरबुबाको उपस्थिति आफैंमा एउटा आशीर्वाद हो । बिहान उनीहरूले गरेको प्रार्थना, दिउँसोको सल्लाह र साँझको मुस्कान घरलाई मन्दिरजस्तै बनाउँछ ।

तिनीहरू परिवारका बच्चाहरूका लागि भावनात्मक आधार हुन् । एक अध्ययनले देखाएको छ — जस घरमा वृद्ध व्यक्तिहरू सँगै बस्छन्, त्यहाँका बच्चाहरूमा भावनात्मक स्थिरता र संस्कारको स्तर उच्च हुन्छ । यसको कारण सरल छ — वृद्धहरूले स्नेह दिन जान्दछन्, र उनीहरूको समय ‘दुःख’ भन्दा ‘धैर्य’ मा बितेको हुन्छ ।

आर्थिक दृष्टिले पनि योगदानकारी

धेरैले सोच्ने गर्छन् — वृद्ध व्यक्तिहरू अब काम गर्न सक्दैनन् । तर आजको संसारमा ज्ञान नै पूँजी हो । ६० वर्षपछि पनि अनुभवी व्यक्तिहरू सल्लाहकार, शिक्षक, मार्गदर्शक वा परामर्शदाता बनेर योगदान दिइरहेका छन् ।

नेपालका धेरै सेवानिवृत्त कर्मचारी, डाक्टर, शिक्षक वा इन्जिनियरहरूले आफ्नो अनुभव समाजमा बाँड्ने विभिन्न समूह र संस्थाहरू स्थापना गरेका छन् । यसले उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउँछ र समाजलाई अमूल्य ज्ञानको स्रोत प्रदान गर्छ ।

त्यसैले, वृद्धहरूको हरेक अनुभवलाई “पछिल्लो अध्याय” नभई “भविष्यको नक्सा” का रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ ।

सांस्कृतिक दृष्टिमा अमर भूमिका

पूर्वीय सभ्यतामा बुढाबुढीलाई भगवानको स्वरूप मानिन्छ । “मातृदेवो भवः, पितृदेवो भवः” भन्ने संस्कृत वचन केवल मन्त्र होइन, जीवन दर्शन हो ।

तर पाश्चात्य भोगवादी प्रवृत्तिले हाम्रो सोचमा पनि प्रभाव पारेको छ । सहरका अपार्टमेन्टहरूमा अब आमा-बुबाका लागि कोठा छैनन् । तर याद रहोस् — जसले आफ्ना आमाबुबा बिर्सिन्छ, त्यो आफ्नो सन्तानको दृष्टिमा पनि भविष्यको उदाहरण बनेर रहन्छ ।

संस्कृति तब बाँच्दछ जब जरा बच्दछ । हाम्रो जरा हाम्रा ज्येष्ठ नागरिक हुन् ।

नीति र अभ्यासबीचको अन्तर

नेपालमा “ज्येष्ठ नागरिक ऐन २०६३” अनुसार ६० वर्ष पूरा गरेका सबैलाई ज्येष्ठ नागरिक मानिएको छ । सरकारले सामाजिक सुरक्षा भत्ता, निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा र यातायातमा छुटजस्ता सुविधा प्रदान गर्दै आएको छ ।

तर व्यवहारमा यी सुविधा सबै वृद्धसम्म पुगेका छैनन् । कतिपय गाउँमा अझै पनि वृद्ध नागरिकहरूले भत्ता लिन माइलौं टाढा हिँड्नुपर्छ । कतिपय अस्पतालमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि छुट्टै सेवा केन्द्र छैन ।

नीति राम्रो भए पनि कार्यान्वयन कमजोर हुँदा उनीहरूमा असुरक्षाको भावना रहिरहन्छ । त्यसैले नीति मात्र होइन, मानवीय संवेदनाको साथ आवश्यक छ ।

मानसिक स्वास्थ्यको चुनौती

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार, वृद्धावस्थामा सबैभन्दा बढी देखिने समस्या मानसिक तनाव र एक्लोपन हो । परिवारबाट अलग हुनु, साथीहरू गुमाउनु, शरीर कमजोर हुनु— यी सबैले उनीहरूलाई आन्तरिक रूपमा तोड्छ ।

तर सानो ध्यान, कुराकानी, सँगै बस्ने समयले त्यो रिक्तता घटाउन सक्छ । आज हामी मोबाइलमा व्यस्त छौं, उनीहरू एक शब्दको उत्तर पर्खिरहेका हुन्छन् । कहिले काँही “तपाईं कस्तो हुनुहुन्छ?” भन्ने वाक्य पनि औषधि बन्छ ।

नयाँ पुस्ताका लागि पाठ

यदि नयाँ पुस्ताले बुढाबुढीलाई बोझ ठान्छ भने त्यो केवल उनीहरूकै होइन, हाम्रो भविष्यको पराजय हो । किनकि हरेक पुस्ता एक दिन बुढो हुन्छ ।

हाम्रो व्यवहारले नै भविष्यमा हाम्रो सन्तानले हामीलाई कस्तो दृष्टिले हेर्ने भनेर निर्धारण गर्छ । यदि आज हामीले आफ्ना बुबाआमालाई सम्मान गर्न सकेनौं भने, भोलि हाम्रो सन्तानले हामीलाई सम्झने कारण पाउने छैन ।

वृद्धप्रेमी समाजको परिकल्पना

हामीले वृद्धाश्रम होइन, “वृद्धमित्र समाज” चाहिन्छ । जहाँ हरेक गल्लीमा एक मुस्कान, हरेक घरमा एक सम्मान र हरेक मनमा कृतज्ञता बसोबास गर्छ ।

विद्यालयमा वृद्ध अनुभवबारे कक्षा, स्थानीय तहमा ज्येष्ठ नागरिक परामर्श केन्द्र, मिडियामा वृद्धप्रेमी अभियान— यी सबैले सोच परिवर्तन गर्न सक्छन् ।

यदि हामीले समाजलाई मानवता र कृतज्ञतामा पुनः जडित गर्न सकेनौं भने, भोलिको प्रविधियुक्त संसार आत्माहीन हुनेछ ।

निष्कर्ष : उनीहरू हाम्रो समयका साक्षी हुन्

ज्येष्ठ नागरिकहरू इतिहासका साक्षी हुन् । उनीहरूको हातले देशको माटो जोतिएको छ, उनीहरूको पसिनाले रगतजस्तै राष्ट्रलाई जीवन दिएको छ । उनीहरू केवल अतीत होइनन्, भविष्यका पथप्रदर्शक पनि हुन् ।

हामीले उनीहरूलाई सम्मान गर्दा केवल व्यक्ति होइन, आफ्नो अस्तित्वलाई सम्मान गर्छौं । त्यसैले आज हामी सबैले एक साझा प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ —

“हामी हाम्रा ज्येष्ठ नागरिकलाई बोझ होइन, समाजको गौरव र सम्पत्तिको रूपमा हेरौं ।”

किनकि जीवनको अन्त्यमा सम्पत्ति पैसा होइन, आशीर्वाद हो । र त्यो आशीर्वाद उनीहरूको मुस्कानमा लुकेको हुन्छ ।

लेखक टिप्पणी:
यो लेख पोखरा वृद्धाश्रम मा लामो समय सेवा गर्नुभएकी अन्जु आचार्यले  समाजमा ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न, परिवार र समुदायमा आदरभाव पुनःस्थापित गर्न, र वृद्धावस्थालाई मानव जीवनको सम्मानित चरणका रूपमा स्थापित गर्न लेखिएको हो  भनेर भन्नुभएको छ ।