एक पत्र सरकारलाई

आदरणीय नेपाल सरकार तथा नीति-निर्माणको सर्वोच्च तहमा आसिन व्यक्तित्वहरू,
विषय: स्पर्शको गहिराइबाट कोरिएको एउटा आर्तनाद—ब्रेललिपिको संरक्षण र मानवीय मर्यादाका लागि खुल्ला पत्र।
यो पत्र केवल शब्दहरूको सङ्ग्रह होइन, बरु अँध्यारो कोठाभित्र बसेर ज्ञानको उज्यालो स्पर्श खोजिरहेका हजारौँ दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको सामूहिक ढुकढुकी हो। जब हामी राष्ट्रिय विकास र समावेशी समृद्धिको गौरवशाली गाथा गाउँछौँ, तब हामीले कतै ती नागरिकहरूलाई बिर्सिरहेका त छैनौँ, जसको संसार दृश्यको चमकधमकमा होइन, केवल स्पर्शको गहिराइ र हृदयको अनुभूतिमा अडिएको छ? दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि रङ्गहरू नदेख्नु एउटा पाटो होला, तर शब्दहरू नै छाम्न नपाउनु र ज्ञानको ढोका बन्द हुनु भनेको त मानवताकै एउटा जीवित अंशलाई मर्नु समान हो। ब्रेललिपि ती ६ वटा जादुमयी थोप्लाहरूको संसार हो, जसले दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको औँलाका कोमल टुप्पाहरूलाई संसार पढ्न सक्ने र सपना देख्न सक्ने 'आँखा' बनाइदिन्छ। तर विडम्बना, आजको आधुनिक भनिएको डिजिटल युगमा पनि नेपालमा ब्रेललिपि अझै ओझेलमा छ, र यसको अभावमा हजारौँ प्रखर प्रतिभाहरू अक्षरको उज्यालोबाट वञ्चित भई गुमनाम अँध्यारोमा छटपटाइरहेका छन्।
सरकार, ब्रेललिपि केवल एउटा वैकल्पिक लिपि मात्र होइन, यो त दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको आत्मसम्मान, पहिचान र स्वतन्त्र अस्तित्वको मेरुदण्ड हो। जब दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएको एक अबोध विद्यार्थीले आफ्नो हातमा ब्रेल पाठ्यपुस्तक पाउँछ, उसलाई आफू अरूभन्दा कमजोर वा अपूर्ण भएको महसुस हुँदैन; बरु उसले ती थोप्लाहरूमा आफ्नो भविष्यको विशाल चित्र कोर्न थाल्छ। तर आज हाम्रा विद्यालय र पुस्तकालयहरूमा ब्रेल सामग्रीको कस्तो कारुणिक अवस्था छ? के दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएको एक बालकले आफूलाई मन लागेको कथाको किताब वा ब्रह्माण्डका रहस्यहरू आफ्नै औँलाले सुम्सुम्याएर महसुस गर्न पाउने वातावरण हामीले बनाउन सक्यौँ? जब सरकारले पाठ्यपुस्तक वितरण गर्छ, के त्यसमा ब्रेलका पानाहरू समयमै पुग्छन्? सत्य त यो हो कि, सूचनाको पहुँचमा भएको यो निर्मम विभेदले गर्दा कैयौँ क्षमतावान् नागरिकहरू परनिर्भर जीवनको बोझ बोक्न बाध्य छन्। ब्रेललिपिको विकास र विस्तार गर्नु भनेको कसैलाई दिइने दान वा भिक्षा होइन, यो त राज्यले आफ्ना नागरिकलाई प्रदान गर्नुपर्ने आधारभूत र नैसर्गिक न्याय हो।
हाम्रो सार्वजनिक संरचनाहरू अझै पनि "दृश्य-केन्द्रित" र कता-कता निर्दयी लाग्छन्। दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले अस्पतालमा औषधि किन्दा कुन जीवनदायिनी औषधि हो र कुन विष हो भनेर चिन्न अझै पनि अर्काको स्वर र सहारा पर्खिनुपर्छ। के औषधिका बट्टामा साना ब्रेल अक्षर अंकित गर्नु निकै कठिन र असम्भव कुरा हो? हाम्रा सरकारी कार्यालयका सूचना पाटीहरू, लिफ्टका बटनहरू, र सार्वजनिक यातायातका संकेतहरू दृष्टि

 सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि अझै पनि मौन, मूक र अपरिचित छन्। एउटा स्वतन्त्र नागरिक भएर बाँच्नका लागि सूचनामा पहुँच अनिवार्य सर्त हो, तर ब्रेललिपिको निरन्तर उपेक्षाले यो समुदायलाई आफ्नै मातृभूमिमा सधैँ दोस्रो दर्जाको र पराई नागरिक जस्तो महसुस गराइरहेको छ। प्रविधिको यो अभूतपूर्व युगमा 'ब्रेल डिस्प्ले' र 'नोट-टेकर' जस्ता उपकरणहरूले विश्वभरका दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको संसार बदलिरहेका छन्, तर हाम्रा नेपाली दाजुभाइ दिदीबहिनीका लागि ती उपकरणहरू केवल एकादेशको कथा जस्तै महँगा र पहुँचबाहिर छन्। के सरकारले प्रविधिमा विशेष सहुलियत र अनुदान दिएर हरेकको हातमा ज्ञानको स्पर्श पुर्‍याउने आँट गर्न सक्दैन?
अतः यो पत्रमार्फत म सरकारको ध्यान ती ६ वटा पवित्र थोप्लाहरूतर्फ आकर्षित गर्न चाहन्छु, जसले एउटा मानिसको निष्पट्ट अँध्यारो जीवनमा सूर्यको किरणभन्दा बढी आशा र उज्यालो भर्ने क्षमता राख्छन्। ब्रेललिपिको प्रवर्द्धनका लागि विशेष राष्ट्रिय बजेटको व्यवस्था गरियोस्, प्राथमिक विद्यालयदेखि उच्च ओहोदाका सार्वजनिक स्थलसम्म यसको प्रयोगलाई कानुनी रूपमै अनिवार्य सुनिश्चित गरियोस्, र ब्रेल सामग्री उत्पादन गर्ने छापाखानाहरूलाई आधुनिक प्रविधिसहित सशक्त बनाइयोस्। दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजको दयाको पात्र होइन, बरु अधिकार र अवसरको समान हकदार बनाइयोस्। जबसम्म यो देशमा दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले समाजका हरेक सूचना र ज्ञानका अक्षरहरू आफ्नै औँलाले स्वतन्त्र र सुरक्षित रूपमा स्पर्श गर्न सक्दैनन्, तबसम्म लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र समावेशिताको नारा केवल फिका शब्दमा मात्र सीमित रहनेछ। सरकार, ती स्पर्शका अक्षरहरूलाई मर्न नदिनुहोस्; किनकि ती अक्षरहरू कसैको बाँच्ने अन्तिम सहारा हुन् र यो सुन्दर संसार नियाल्ने एकमात्र पारदर्शी झ्याल हुन्।
सदासयता र न्यायको तीव्र प्रतीक्षामा,
एक सचेत नागरिक र दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको मौन आवाज।