भारतमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि नयाँ स्वास्थ्य बीमा योजना – १ करोडभन्दा बढी लाभान्वित हुने अनुमान

भारत सरकारले हिजो (नोभेम्बर ७, २०२५) ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि “आयुष्मान वृद्ध भारत योजना” नामक नयाँ स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको औपचारिक सुरुवात गरेको छ। यो योजना अन्तर्गत ७० वर्ष माथिका सबै ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई वार्षिक १० लाख रुपैयाँसम्मको निःशुल्क स्वास्थ्य बीमा उपलब्ध गराइनेछ। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भिडियो सन्देशमार्फत यो योजनालाई “ज्येष्ठहरूको सम्मान र सुरक्षा” को प्रतीक भनेका छन्। पहिलो चरणमा १.२ करोड ज्येष्ठहरूलाई कार्ड वितरण सुरु भएको छ भने सन् २०२६ सम्ममा ५ करोडभन्दा बढी लाभान्वित हुने अपेक्षा गरिएको छ। यो योजना आयुष्मान भारत प्रधानमन्त्री जन आरोग्य योजनासँग जोडेर सञ्चालन हुनेछ।

योजनाको पृष्ठभूमि
भारतमा ६० वर्ष माथिका ज्येष्ठ नागरिकहरूको सङ्ख्या २०२५ सम्ममा १५.५ करोड पुगेको छ, जुन कुल जनसङ्ख्याको १०.५% हो। राष्ट्रिय नमुना सर्वेक्षण कार्यालय (NSSO) को तथ्याङ्क अनुसार, ४५% ज्येष्ठहरू कुनै न कुनै दीर्घरोगबाट पीडित छन् भने ३२% ले नियमित औषधि खानुपर्छ। तर ६८% ज्येष्ठहरूको कुनै स्वास्थ्य बीमा छैन। अस्पतालको खर्चले गर्दा हरेक वर्ष २.५ करोड परिवार गरिबीको रेखामुनि धकेलिन्छन्। यही समस्यालाई सम्बोधन गर्न स्वास्थ्य मन्त्रालय र नीति आयोगले सन् २०२४ मा यो योजना तयार पारेका थिए।

योजनाको नेतृत्व स्वास्थ्य मन्त्री मनसुख माण्डवियाले गरेका छन्। उनले भने, “ज्येष्ठहरू हाम्रो समाजको जरा हुन्। उनीहरूलाई उपचारको चिन्ता हुनुहुदैन। यो योजना पूर्ण रूपमा सरकारद्वारा प्रायोजित छ – कुनै प्रिमियम तिर्नु पर्दैन।”

योजनाको मुख्य सुविधाहरू
यो बीमा योजनामा निम्न कुराहरू समावेश छन्:  
वार्षिक १० लाख रुपैयाँसम्मको कभर: सरकारी र निजी अस्पताल दुवैमा लागू।  
पूर्ण निःशुल्क: कुनै किस्ता वा प्रिमियम आवश्यक छैन।  
कुनै उमेर सीमा छैन: ७० वर्ष माथिका सबैलाई स्वत: योग्य।  
दीर्घरोग विशेष सुविधा: मुटु, मधुमेह, क्यान्सर, जोर्नी प्रत्यारोपण जस्ता उपचारमा थप २ लाख बोनस।  
घरमै उपचार: होम केयर नर्सिङ र फिजियोथेरापीका लागि ५० हजारसम्म।  
आयुष उपचार: आयुर्वेद, योग, युनानी, सिद्ध र होमियोप्याथी पनि कभर।  
डिजिटल कार्ड: आधार कार्डसँग जोडेर तुरुन्तै सक्रिय।  

 सुरुवाती चरणका तथ्याङ्क
पहिलो दिनमै १२ लाख कार्ड वितरण भएको छ। दिल्ली, मुम्बई, बेङ्लोर, चेन्नई र कोलकाताका ५०० अस्पतालहरूमा विशेष काउन्टर राखिएका छन्।  
७२% ज्येष्ठहरू ग्रामीण क्षेत्रका छन् – उनीहरूलाई गाउँमै शिविरमार्फत कार्ड दिइनेछ।  
१००० भन्दा बढी निजी अस्पतालले यो योजनामा सहभागिता जनाएका छन्।  

दिल्लीकी ७५ वर्षीया कमला देवीले भनिन्, “मलाई मुटुको समस्या छ। पहिले ५० हजारको अपरेसनका लागि पैसा जुटाउन हम्मे थियो। अब सरकारले नै हेर्छ भन्ने सुन्दा मन शान्त भयो।”

 बजेट र सञ्चालन
यो योजनाका लागि चालु आर्थिक वर्षमा १२,५०० करोड रुपैयाँ बजेट छुट्याइएको छ। सन् २०३० सम्ममा वार्षिक २५,००० करोड पुग्ने अनुमान छ।  
आयुष्मान भारतको डाटाबेस प्रयोग गरिनेछ – हाल २४ करोड परिवार यसमा आबद्ध छन्।  
राज्य सरकारहरूसँग ६०:४० अनुपातमा साझेदारी।  

स्वास्थ्य मन्त्रालयका सचिव राजेश भूषणले भने, “यो योजना केवल उपचार होइन, ज्येष्ठहरूको सम्मान हो। हामीले १० लाख आशा कार्यकर्ताहरूलाई तालिम दिइरहेका छौं जसले गाउँ-गाउँमा गएर ज्येष्ठहरूलाई दर्ता गर्नेछन्।”

#### विश्वव्यापी सन्दर्भ र प्रभाव
भारतको यो कदमलाई विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले प्रशंसा गरेको छ। WHO का दक्षिण एसिया निर्देशक डा. रोडेरिको ओफ्रिनले भने, “भारतले ज्येष्ठ स्वास्थ्यमा विश्वकै ठूलो सार्वजनिक बीमा कार्यक्रम चलाएको छ। यो दक्षिण एसियाली देशहरूका लागि मोडल बन्न सक्छ।”  
नेपाल, बङ्गलादेश र श्रीलङ्काले पनि यस्तै योजना बनाउने चासो देखाएका छन्।  

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको जनसङ्ख्या कोषका अनुसार, सन् २०५० सम्ममा भारतमा ज्येष्ठहरूको सङ्ख्या ३४ करोड पुग्नेछ। यो योजनाले गरिबी र स्वास्थ्य असमानता कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

चुनौतीहरू
केही प्रारम्भिक चुनौतीहरू पनि देखिएका छन्:  
अस्पतालहरूको सङ्ख्या: ग्रामीण क्षेत्रमा पर्याप्त विशेषज्ञ अस्पताल छैनन्।  
जागरणको कमी: ४०% ज्येष्ठहरूलाई योजना बारे थाहा छैन।  
दुरुपयोगको जोखिम: नक्कली कार्ड र अनावश्यक उपचार रोक्न कडा अनुगमन।  

यी समस्याका लागि सरकारले:  
१००० नयाँ ज्येष्ठ विशेष अस्पताल निर्माण गर्दैछ।  
रेडियो, टीभी र सामाजिक सञ्जालमा व्यापक प्रचार।  
AI आधारित फ्रड डिटेक्सन प्रणाली जडान।  

भविष्यका योजना
सन् २०२६ मा योजनालाई ६० वर्ष माथिसम्म विस्तार गर्ने विचार छ।  
ज्येष्ठहरूका लागि विशेष “वृद्ध स्वास्थ्य पासपोर्ट” ल्याइनेछ जसमा सबै मेडिकल रेकर्ड डिजिटल रूपमा रहनेछ।  
हरेक जिल्लामा “ज्येष्ठ स्वास्थ्य केन्द्र” खोलिने।  

नीति आयोगका उपाध्यक्ष डा. वी.के. पॉलले भने, “यो केवल बीमा होइन, ज्येष्ठहरूप्रतिको कृतज्ञता हो। हामी चाहन्छौं कि हरेक ज्येष्ठले सम्मानपूर्वक अन्तिम सास फेर्न पाओस्।”

आयुष्मान वृद्ध भारत योजनाले भारतको स्वास्थ्य इतिहासमा नयाँ अध्याय लेखेको छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र सम्मानलाई केन्द्रमा राखेर यो कार्यक्रमले लाखौं परिवारलाई राहत दिनेछ। अब हरेक ज्येष्ठको सपना “बिरामी परे पनि पैसाको चिन्ता नहोस्” साकार हुँदैछ।